Τα εμβόλια του θανάτου

Τον Ιούνιο του 1986 η Καμπάλα ήταν θορυβημένη. Μια επιδημία θέριζε τη Νότια
Ουγκάντα. Κατά μήκος των συνόρων με την Τανζανία, εκατοντάδες, μπορεί και
χιλιάδες, άνθρωποι ακουγόταν ότι πέθαιναν από μια περίεργη ασθένεια. Ο
Έντουαρντ Χούπερ, ανταποκριτής τότε του BBC στην Ουγκάντα, ξεκίνησε μια
έρευνα. Αυτό που βρήκε σε εκείνα τα ρημαγμένα χωριά, έμελλε να αλλάξει τη ζωή
του.

Ένα απόγευμα έφτασε σε ένα χωριό κοντά στη λίμνη Βικτόρια. Γινόταν κηδεία.
«Μπορούσες να ακούσεις τα τραγούδια και τις ιαχές να ανεβαίνουν ψηλά μέσα από
τα μπανανόδεντρα. Πολλοί άνθρωποι φαίνονταν άρρωστοι. Την ονόμασαν “ασθένεια
των αδυνάτων”. Οι άνθρωποι πάθαιναν διάρροια, αφυδατώνονταν και πέθαιναν». Τις
ημέρες και τις νύχτες που ακολούθησαν, οι ιαχές συνεχίζονταν. Στο Κασενσέρο,
μια σύνθεση από λαμαρινένιες καλύβες και παράγκες από λάσπη, στις ακτές της
λίμνης Βικτόρια, η κατάσταση ήταν χειρότερη. Δήθεν ψαροχώρι, το Κασενσέρο είχε
μεταβληθεί σε κέντρο ευημερίας λαθρεμπορίου και πορνείας.

Τουλάχιστον 100 από τους 500 κατοίκους του ήταν ήδη νεκροί. Ο Χούπερ λέει ότι
ακόμη και σήμερα μπορεί να θυμηθεί με τα μάτια του μυαλού του απεγνωσμένα
πρόσωπα να καλούν σε βοήθεια. «Είχα την αίσθηση ότι γινόμουν μάρτυρας μιας
απίστευτης τραγωδίας». Το ένστικτο του Χούπερ επιβεβαιώθηκε. Περίπου 16
εκατομμύρια Αφρικανοί πέθαναν έκτοτε από αυτό που σήμερα αναγνωρίζουμε ως AIDS
και οι ΗΠΑ μόλις που χορήγησαν στην Αφρική 250 εκατομμύρια δολάρια, για να
αντιμετωπίσει τη συνεχιζόμενη κρίση. Εκατομμύρια στερλίνες διοχετεύτηκαν σε
κέντρα περίθαλψης και έρευνας για το AIDS, έξοχα μυαλά αναμείχθηκαν, αλλά
ακόμη δεν γνωρίζουμε τις ρίζες της ασθένειας. Κάποιοι είπαν ότι το AIDS
παρασκευάστηκε από τη CIA κατά τη διάρκεια ενός γονιδιακού μολυσματικού
πειράματος για πολεμικές εχθροπραξίες και διέρρευσε από το εργαστήριο. Άλλοι
πιστεύουν ότι ο ιός συνετρίβη στη Γη, ενώ βρισκόταν στην ουρά ενός κομήτη.

Στιγμές στοργής (αριστερά). Η Σάρα Ζούλου, 31 ετών και ασθενής από AIDS, δέχεται τις φροντίδες νοσοκόμας σε κλινική της Ζάμπια

Στην πραγματικότητα ο ιός ανοσολογικής ανεπάρκειας που πλήττει τον άνθρωπο
(HIV) και προκαλεί το AIDS είναι η ανθρώπινη έκδοση του πιθηκοειδούς ιού
ανοσολογικής ανεπάρκειας (SIV), τον οποίο φέρουν συγκεκριμένα είδη
χιμπατζήδων, χωρίς όμως να τους προκαλεί βλάβη στον οργανισμό. Το ερώτημα
είναι πώς πέρασε από το ζώο στον άνθρωπο.

Η αποδεκτή εκδοχή θέλει τον ιό να έχει μεταδοθεί από μόνος του φυσιολογικά από
τα πρωτεύοντα θηλαστικά στον άνθρωπο. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία κατά το κυνήγι
χιμπατζήδων για τροφή, οι κυνηγοί μπορεί να κόπηκαν ή να τραυματίστηκαν και ο
ιός να πέρασε μέσω της αιματολογικής επαφής. Πολλοί άνθρωποι μπορεί να
μολύνθηκαν με αυτό τον τρόπο, αλλά ο μέσος όρος ζωής των Αφρικανών ήταν τόσο
χαμηλός, που οι άνθρωποι πέθαιναν από άλλες αιτίες πριν ο θανατηφόρος ιός
αρχίσει να αναλαμβάνει δράση.

Κατά τις δεκαετίες 1960 και ’70, ο συνδυασμός του μέσου όρου ζωής που αυξήθηκε
και η εισροή δυτικών τουριστών που έφερναν μαζί τους την κουλτούρα της
απελευθέρωσης της σεξουαλικής ζωής συνέβαλε καθοριστικά στην εξάπλωση του ιού
στον πληθυσμό. Τα προφυλακτικά ήταν σχεδόν άγνωστα στην Αφρική και οι
εργαζόμενοι στις υπηρεσίες υγείας δεν ήταν σε θέση να αποστειρώνουν τις
βελόνες μεταξύ αιματολογικών εξετάσεων ή εμβολιασμών. Ο Χούπερ πίστεψε αυτή τη
θεωρία, έως ότου άρχισε να ψάχνει το ιστορικό του AIDS για ένα βιβλίο που
σχεδίαζε να γράψει στις αρχές του 1990. Έπειτα από μία δεκαετία έρευνας
πιστεύει σήμερα ότι το AIDS προκλήθηκε από γιατρούς και επεκτάθηκε στον
πληθυσμό μέσω δοκιμών ενός πειραματικού εμβολίου ­ στοματικής λήψης ­ για την
πολιομυελίτιδα στην Αφρική κατά τη δεκαετία του 1950.

Ένας από τους ανταγωνιστές των μεγάλων επιστημόνων Γιόνας Σαλκ και Άλμπερτ
Σέιμπιν, ο Πολωνός ερευνητής βιολόγος δρ Χίλαρι Κοπρόβσκι, ανέπτυξε στις Ην.
Πολιτείες ένα εμβόλιο σε καλλιέργεια από νεφρά πιθήκων. Για τις καλλιέργειες
των Σαλκ και Σέιμπιν υπάρχουν αρχεία. Για τις αντίστοιχες του Κοπρόβσκι φάνηκε
ότι χάθηκαν. Τουλάχιστον 400 χιμπατζήδες είχαν αιχμαλωτιστεί στο Κονγκό και
στάλθηκαν στις ΗΠΑ και το Βέλγιο για ιατρικές έρευνες.

Πιθανόν τα νεφρά τους να αφαιρέθηκαν και να χρησιμοποιήθηκαν στις απαραίτητες
για το εμβόλιο της πολιομυελίτιδας καλλιέργειες. Αν έγινε έτσι, μήπως κάποια
ήταν μολυσμένα με τον ιό SIV; Και ο τελευταίος κατάφερε να επιβιώσει και να
βρίσκεται στο τελικό εμβόλιο κατά της πολιομυελίτιδας; Ο Χούπερ πιστεύει ότι
μπορεί ­ σε αντίθεση με την Οξφόρδη που είναι κατηγορηματική και έχει ως
πιθανότερη πηγή προέλευσης τη θεωρία των κυνηγών. Φαίνεται να υπάρχει
συσχετισμός μεταξύ των περιοχών στην Αφρική όπου εμφανίστηκε το πρώτο ξέσπασμα
του AIDS και αυτών όπου κατά τη δεκαετία του ’50 δοκιμάστηκε το εμβόλιο
Κοπρόβσκι κατά της πολιομυελίτιδας, γνωστό ως Chat.

Το κυνήγι του ιού των χιμπατζήδων

Ο Χούπερ τονίζει ότι η επιστημονική αντίδραση στη θεωρία του ­ την οποία
παρουσιάζει εκτενώς στο βιβλίο του «River» ­ ήταν ισορροπημένη: «Κατά το
μεγαλύτερο μέρος, έχουν πει ότι δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για να αποδειχτεί
η θεωρία, όμως υπάρχει ένα ζήτημα που πρέπει να απαντηθεί».

Και ίσως σε λίγο καιρό να ξέρουμε. Το Ινστιτούτο Wistar, υπό την αιγίδα του
οποίου εργάστηκε ο Κοπρόβσκι, έπειτα από οκτώ χρόνια αντίστασης διέθεσε στην
ανεξάρτητη έρευνα περίπου 6 δείγματα αρχείου του εμβολίου Chat, καθώς και του
ιού της πολιομυελίτιδας. Ερευνητές θα τα υποβάλουν σε εξετάσεις για τον ιό SIV
και θα προσπαθήσουν να διαπιστώσουν ποιος τύπος πρωτεύοντος ιστού
χρησιμοποιήθηκε αρχικά για την παρασκευή του εμβολίου. Ο δρόμος είναι
περίπλοκος, αλλά αν μπορούσαν να βρεθούν ίχνη του SIV, θα ήταν σημαντικό
στοιχείο για την ενίσχυση της θεωρίας Χούπερ. Οι έρευνες θα πρέπει να
ολοκληρωθούν σε λίγους μήνες. Ο Αμερικανός ανοσιολόγος Ομάρ Μπαγκάσρα πρότεινε
να μεταβούν επιστήμονες στα σύνορα Ρουάντας και Μπουρούντι, όπου την άνοιξη
του ’58 διεξήχθησαν μαζικές δοκιμές του εμβολίου. Υποστηρίζει ότι αν ήταν
δυνατό να βρεθούν άνθρωποι στους οποίους δόθηκε το εμβόλιο, θα μπορούσαν να
γίνουν εξετάσεις αίματος και αν στη συνέχεια αποδεικνυόταν ανοσία στον SIV,
αυτό όχι μόνο θα ενέπλεκε το εμβόλιο κατά της πολιομυελίτιδας αλλά ίσως να
συνέβαλλε στην παρασκευή ενός εμβολίου κατά του AIDS. Ίσως ακόμη και να μας
έφερνε πιο κοντά στην απάντηση εκείνου του προκλητικού ερωτήματος: είναι το
AIDS μια φυσική καταστροφή ή ένα απεχθές ιατρικό λάθος;