ΔΡΟΜΟΙ

«Ο Γιάννης Αγιάννης…

… περιπλανιόταν στις σήραγγες του τρένου. Λοιπόν, είπε μέσα του, θα περιμένω
ώσπου να τελειώσει το μετρό και έτσι θα μπορέσω να ξεμπερδέψω με δεκαοκτώ
κεφάλαια». Οι άθλιοι στον κόσμο της ταχύτητας. Με την επίκληση του Βίκτορ
Ουγκό, ο Αμερικανός αρθρογράφος Φράνκλιν Πιρς Άνταμς έγραφε για τα εγκαίνια
της πρώτης γραμμής του μετρό της Νέας Υόρκης, στις 28 Οκτωβρίου 1904. Μα από
κάτω, πέρα από την ταχύτητα, το μετρό υποσχόταν στη λογοτεχνία ένα νέο ορισμό
του «υπογείου», ένα λογοτεχνικό υπερπέραν. Για τον Χαρτ Κρέιν («Η γέφυρα»,
1930), οι επιβάτες του μετρό μοιάζουν με σκιές («που καθεμιά έχει τα μάτια
καρφωμένα στα παπούτσια της»). Άνθρωποι από άχυρο, που δεν έχουν τον μυϊκό
τόνο που μπορεί να τους κάνει να αντισταθούν στην επιτάχυνση του Δαίμονα:
«Τίνος είναι αυτό το κεφάλι που κρέμεται από τη χειρολαβή;». Η λεπτομέρεια των
καθηλωμένων ποδιών βγαίνει μέσα από την «Έρημη χώρα» (1925): «Κι όλοι τους
στέκονταν με τα μάτια καρφωμένα μπροστά στα πόδια τους», έγραφε ο Τ. Σ. Έλιοτ,
που έβλεπε έτσι μια δαντική συστοιχία από εκκρεμή.

Το μετρό…

… είναι το υπόγειο, είναι το απαγορευμένο όνειρο της Ζαζί (1959),
είναι ο στρεβλός κόσμος του «Subway» (1985), είναι η πολυεπίπεδη πόλη των
σκίτσων του Μέμπιους. Μια μονάχα κυλιόμενη σκάλα και η Αλίκη βρίσκεται
μονομιάς στη χώρα των θαυμάτων. Το μετρό είναι ένα απείκασμα της πόλης.
Χρωματιστά ίχνη πάνω σε ένα χάρτη, σαν ένας κανόνας που επινοήθηκε εκ των
υστέρων. Από πάνω μια άμορφη και από κάτω μια ορθογώνια Βαβυλωνία. Οι σταθμοί
οξύνουν τη συνοικιακή αταξία, οι διαδρομές ακολουθούν μια δική τους λογική που
προσπαθούν να συλλάβουν οι τουρίστες. Οι συνήθεις επιβάτες τηρούν τη δική τους
πορεία, αιώνια και μαζί προσωρινή, σε ένα «κάτω κόσμο» από γραμμές, διαδρομές
και διασταυρώσεις που θυμίζουν τον Ευκλείδη.

Ο υπόγειος κόσμος…

… δεν είναι ποτέ απομονωμένος από τον επιφανειακό, λέει ο Γάλλος
κοινωνικός ανθρωπολόγος Μαρκ Οζέ («Ένας εθνολόγος στο μετρό», εκδ. Eleuthera).
Οι «υπόγειοι» συμπυκνώνουν και μεγεθύνουν όσα συμβαίνουν στην επιφάνεια.
Μοιάζουν με μεγεθυντικό φακό. Δείχνουν καλύτερα εκείνο που μέσα στον πυκνό
αστικό ιστό μπορεί να περάσει απαρατήρητο. Σήμερα, ας πούμε, το μετρό δείχνει
τη φτώχεια και το περιθώριο, γιατί στα σπλάχνα του βρίσκουν καταφύγιο οι
απόβλητοι της πόλης. Εκτός από καθρέφτης εκείνων που συμβαίνουν στην
επιφάνεια, είναι ένας τόπος ατομικής και συλλογικής μνήμης. Γραμμές και
σταθμοί συνδιαλέγονται αενάως με επεισόδια της καθημερινής ζωής.

Ένας τόπος…

… όπου κάθε συνάντηση είναι δυνατή. Ένας τόπος όπου κάθε άτομο μπορεί
να ονειρευτεί, να αναρωτηθεί ποιος είναι αυτός, πού πηγαίνει ­ απορίες που
δίνουν μπόλικη τροφή στη λογοτεχνία, όπως έδειξε ο Κορταζάρ με το «Χειρόγραφο
που βρέθηκε μέσα σε μια τσέπη». Στον υπόγειο λαβύρινθο υπάρχει ένας χώρος
ελευθερίας που ξεφεύγει από τον επαναληπτικό χαρακτήρα της καθημερινής ζωής.
Το μετρό είναι μια παρένθεση ανάμεσα στην επαγγελματική και την οικιακή ζωή,
μια κατάσταση που προσεγγίζει στην ελευθερία. Έστω, μια μικρή ελευθερία.