ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Η εκμετάλλευση των ιδεών

Η αγορά είναι τυφλή, δεν κάνει διακρίσεις, δεν έχει ευαισθησίες. Το μόνο
που την ενδιαφέρει είναι το κέρδος, είτε πρόκειται για βιβλία είτε για σακιά
με πατάτες.

Assirio Liquida. Ένα μπαρ – βιβλιοπωλείο στην Πορτογαλία, μια χώρα που δεν έχει παραδώσει ακόμη την κουλτούρα της στις μεγάλες εταιρείες

Γιος μετανάστη εκδότη που εγκατέλειψε τη Γερμανία για να διαδώσει το ευρωπαϊκό
πνεύμα στη Νέα Γη και διευθυντής από το 1992 του ανεξάρτητου εκδοτικού οίκου
New Press, ο Αντρέ Σίφριν εντυπωσίασε πέρυσι με το βιβλίο του «Εκδόσεις χωρίς
εκδότες» (ΠΟΛΙΣ). Πολλοί στην Ευρώπη ισχυρίστηκαν ότι η κατάσταση του
εκδοτικού χώρου στην Αμερική δεν είναι τόσο σοβαρή όσο την παρουσίασε ο
συγγραφέας. Πράγματι, γράφει ο Σίφριν στη «Μοντ»: είναι πολύ σοβαρότερη. Οι
συγχωνεύσεις δίνουν και παίρνουν. Πρόσφατα, ο Μέρντοκ αγόρασε τον εκδοτικό
οίκο μεσαίου μεγέθους Hearst: μέσα σε δύο μήνες είχε απολύσει 80 από τους 200
εργαζομένους. Ανάμεσα στα πεντακόσια βιβλία που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο
καιρό από τους τρεις μεγαλύτερους εκδοτικούς οίκους της Αμερικής
(HarperCollins, Simon & Schuster και Random House), δεν βρίσκει κανείς
ούτε μια μετάφραση. Ούτε ένα σοβαρό ιστορικό βιβλίο, ούτε μια επιστημονική
έρευνα, για να μη μιλήσει κανείς για φιλοσοφία, θεολογία ή ιστορία της τέχνης.

Δέχεται λοιπόν ο χώρος του πολιτισμού την επίθεση του αμερικανικού
ιμπεριαλισμού; Όχι ακριβώς. Από τις πέντε εταιρείες που ελέγχουν το 80% της
αμερικανικής αγοράς, οι τρεις είναι στα χέρια ευρωπαϊκών ομίλων: του
συγκροτήματος του Μέρντοκ, του γερμανικού Bertelsmann και του αγγλικού
Pearson. Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι ο εξαμερικανισμός, αλλά η εμπορική
εκμετάλλευση των ιδεών και η εισβολή στον χώρο του βιβλίου μεγάλων εταιρειών
που αύξησαν το απαιτούμενο ποσοστό κέρδους από 3% με 4% σε 15%. Τα τελευταία
χρόνια, τρεις από τους πλέον αξιόλογους αμερικανικούς εκδοτικούς οίκους
πουλήθηκαν επειδή δεν κατάφεραν να πετύχουν αυτό το ποσοστό.

Δεν πρόκειται δυστυχώς για «αμερικανική εξαίρεση». Στην Ισπανία, ο όμιλος
Allianza έχει επιβάλει ανάλογα, αν όχι μεγαλύτερα ποσοστά, πνίγοντας το
ποιοτικό βιβλίο. Πριν από τέσσερα χρόνια, Σουηδοί εκδότες έλεγαν στον Σίφριν
ότι η χώρα τους είναι πολύ μικρή για να ασχοληθούν μ’ αυτήν οι πολυεθνικές:
λίγους μήνες αργότερα, ο δεύτερος εκδοτικός οίκος της Σουηδίας εξαγοράστηκε
από τον ολλανδικό όμιλο Wolter-Kluvers. Υπερβολική αυτοπεποίθηση δείχνουν και
οι Γάλλοι: αν όμως ο Fayard και ο Calmann-Levy εξακολουθούν να εκδίδουν σοβαρά
βιβλία, αυτό οφείλεται στο ότι οι ιδιοκτήτες τους δεν έχουν (ακόμη) απαιτήσει
το 15%. Ήδη, το ποσοστό των ανεξάρτητων βιβλιοθηκών στη Γαλλία μειώνεται
επικίνδυνα, έχοντας φτάσει το 21% (έναντι 17% στις Ηνωμένες Πολιτείες). Στη
Γερμανία, ο υπουργός Πολιτισμού Μίχαελ Νάουμαν επισημαίνει ότι αν καταργηθεί η
ενιαία τιμή του βιβλίου, το 80% των βιβλιοπωλείων θα κλείσουν.

Και τότε δεν θα μείνουμε απλώς με τα μπεστ-σέλερ. Θα μας αναγκάσουν να
διαβάζουμε και μέσω του Internet: πέντε ή έξι σαν κι εμάς μπορούν να αλλάξουν
ριζικά τη σχέση του αναγνώστη με το βιβλίο, δήλωσε πρόσφατα με περισσή
αλαζονεία ο Στήβεν Κινγκ. Ύπαγε οπίσω μας Σατανά.