Από πού πάνε για την Ευρώπη;

Το αιρ μπας της Τουρκ Χαβαγιολαρί πλησιάζει στο έδαφος και οι φωτεινές
επιγραφές «προσδεθείτε» έχουν ανάψει. Οι επιβάτες συνεχίζουν να τρώνε… σαν
να μη συμβαίνει τίποτα. «Κανονικά δεν θα έπρεπε να σερβίρουμε, αλλά μόλις πριν
από λίγα λεπτά έληξε η νηστεία του Ραμαζανιού και επιμένουν να φάνε», εξηγεί
ευγενικά η αεροσυνοδός. «Κυρίες και κύριοι, προσγειωνόμαστε στο Ερζερούμ».

Μία τυπική τουρκική μεγαλούπολη, η οποία ζει από φοιτητές και φαντάρους,
μετακομίζει κομματάκι κομματάκι στην Κωνσταντινούπολη εξαιτίας της ανεργίας
και της οικονομικής κατάρρευσης. Όπως όλες οι πόλεις στην ενδοχώρα της
Τουρκίας, «παρακολουθεί» ως εξωτικό φρούτο, μέσα στην τηλεοπτική οθόνη, τη
νεόκοπη ελληνοτουρκική φιλία, και κρατάει τις επιφυλάξεις της για την
ευρωπαϊκή προοπτική. Οι κάτοικοί της χαμογελούν τυπικά στη θέα του «εχθρού»,
δίνουν αμήχανα το χέρι, κι όταν οι τυπικές λέξεις φιλίας τελειώσουν…
τελειώνει και η κουβέντα!

«ΤΑ ΝΕΑ» ταξίδεψαν από την Κωνσταντινούπολη μέχρι το Ερζερούμ καταγράφοντας
τα ίχνη της Δύσης στην Ανατολή της χώρας η οποία δηλώνει αποφασισμένη να γίνει
το συντομότερο πλήρες μέλος της ευρωπαϊκής οικογένειας…

Από το αεροπλάνο φαίνεται μια πόλη τριγυρισμένη από εκατοντάδες στρατόπεδα.
«Ευτυχώς, δεν υπηρέτησα εδώ» λέει ο Αλπέρ Τούνγκα, φωτορεπόρτερ που ζει στην
Κωνσταντινούπολη και μιλάει γαλλικά. Το χιόνι έχει σκεπάσει τα πάντα. Ακόμα
και τα περίφημα με τεράστια γράμματα από ασβέστη «Once Vatan» ­ το σύνθημα
«Πρώτα η χώρα» ­ που εξακολουθούν να γράφουν εν είδει καψονιού οι φαντάροι στα
χωράφια (για να είναι ορατά ακόμη κι από το αεροπλάνο), εξαφανίστηκαν.

Στρατιώτες στην πύλη του αεροδρομίου ελέγχουν το διαβατήριο, κοιτάζουν με
περιέργεια τους επιβάτες και κάνουν σήμα να συνεχίσουμε.

400 Ίντερνετ καφέ

Σε αυτή τη μεγαλούπολη της Ανατολής που ζει από τους 37.000 φοιτητές και τους
στρατιώτες, η Δύση εκπροσωπείται από 400 Ίντερνετ καφέ και ένα «Μπέργκερ
Κινγκ», το οποίο φρουρείται για τον φόβο επιθέσεων από τους λιγότερο
ενθουσιασμένους με την απόφαση του Ελσίνκι κατοίκους της πόλης. Όσο για τη
νεόκοπη ελληνοτουρκική φιλία, οι κάτοικοί της την διαχειρίζονται μάλλον με μια
αμήχανη φιλικότητα, ως ένα εξωτικό φρούτο που δεν έχουν αποφασίσει ακόμα αν
τους αρέσει η γεύση του. Καμία σχέση δηλαδή με τον αυθόρμητο ενθουσιασμό των
κατοίκων στο Γκιολτζούκ, το Ιζμίτ, τη Γιάλοβα και το Ντεγιρμέντερε, τις
σεισμόπληκτες περιοχές που έζησαν από πρώτο χέρι τη συμπαράσταση των
Ελλήνων…

«Α, μη σε ξαφνιάζουν αυτά, εγώ δεν νομίζω πως έχουν καταλάβει ακόμα τι γίνεται
και μπορεί μπροστά σου να χαμογελούν και να λένε τα καλύτερα για τον ελληνικό
λαό, όμως κατά βάθος πιστεύουν πως οι Έλληνες είναι εχθροί», θα πει λίγες
ημέρες αργότερα με τη μεγαλύτερη φυσικότητα ο Οντέρ Ντογκάν, ένας νέος
επιχειρηματίας της Κωνσταντινούπολης που δηλώνει άθεος.

Μάθημα Ιστορίας

Μπαίνοντας σ’ ένα από τα 400 Ίντερνετ καφέ της πόλης, όλοι γυρνούν με
περιέργεια. «Από την Ελλάδα; Και τι κάνετε εδώ;» είναι οι πρώτες λέξεις του
20χρονου Τσεϊχάν, ο οποίος, όπως αποδεικνύεται, έχει άποψη ιστορικά
τεκμηριωμένη για την ελληνοτουρκική φιλία. «Παρότι οι πολιτικοί και οι δικοί
σας και οι δικοί μας διαφωνούν και καλλιεργούν ένταση, πιστεύω πως ο τουρκικός
και ο ελληνικός λαός είναι φίλοι και αισθάνονται καλά όταν συνεργάζονται»,
λέει. «Αυτή η φιλία θα γίνεται όλο και μεγαλύτερη. Άλλωστε, όπως ξέρεις και
ξέρουμε, οι δύο λαοί ήταν πολύ ευτυχισμένοι και ζούσαν ειρηνικά στα χρόνια της
Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (!)». Μοιάζει σαν να διαβάζει απόσπασμα από το βιβλίο
ιστορίας του σχολείου του, σίγουρος πως έτσι ακριβώς είναι τα πράγματα. Δεν
είναι ιδιαίτερα ευχαριστημένος που πέρασε στο τμήμα Αγγλικής Φιλολογίας του
«Κεμάλ Ατατούρκ», παρότι «είναι από τα τέσσερα μεγαλύτερα της χώρας». Θα
προτιμούσε Κωνσταντινούπολη ή Άγκυρα. «Για μας τους νέους η ζωή δεν είναι και
πολύ ενδιαφέρουσα εδώ», λέει διακριτικά. Σε λίγο όλοι θα τον πειράζουν καθώς
εξηγεί «πως δεν μπορείς να κάνεις σχέση με μια κοπέλα, κι ας είσαι φοιτητής
και στην κατάλληλη ηλικία, εκτός αν την κάνεις κρυφά και προσέχεις μη σε
πιάσουν».

Πανάκριβο όνειρο

Δεν φαίνεται να είναι όμως μόνο οι σχέσεις το πρόβλημα. «Οι περισσότεροι ζουν
εσωτερικοί στους ξενώνες του πανεπιστημίου, οι κάτοικοι εδώ δεν ανοίγονται
εύκολα, δεν έχεις πού να διασκεδάσεις, και όλα είναι πανάκριβα για τους
φοιτητές αφού είμαστε σχεδόν η μοναδική πηγή εισοδήματος όπως και οι
φαντάροι», λέει ο Τσεϊχάν. Το όνειρό του ένα ταξίδι στην Κωνσταντινούπολη.
Προτιμά να μην σχολιάσει την ανεργία και τις δύσκολες συνθήκες διαβίωσης όλων
όσοι αναζητούν το ίδιο όνειρο. Ονειρεύεται αυτή τη στιγμή και την περιμένει με
αγωνία. Θα πάει με λεωφορείο κι ας διαρκεί το ταξίδι μία μέρα. Το αεροπορικό
εισιτήριο, αξίας περίπου 200 δολαρίων, θεωρείται είδος πολυτελείας αφού η τιμή
αντιπροσωπεύει τον μέσο μηνιαίο μισθό (λίγο παραπάνω από 100.000.000 τουρκικές
λίρες).

«Πρέπει να αλλάξουν πολλά»

Το ταξίδι στα μάτια του μοιάζει το ίδιο μακρινό, όσο και το άλλο «ταξίδι»,
αυτό της πλήρους ένταξης της Τουρκίας στην ευρωπαϊκή οικογένεια. «Πρέπει να
αλλάξουν πολλά» λέει, μάλλον παπαγαλίζοντας κάτι που διάβασε, παρά γιατί ξέρει
«τι ακριβώς πρέπει να αλλάξει». Αγαπάει την Ευρώπη, αλλά την ίδια στιγμή την
φοβάται κιόλας. «Κι αν χάσουμε την ταυτότητά μας; Θα μας κυβερνούν άλλοι;
Εσείς αλλάξατε όλους τους νόμους για να μπείτε;», ρωτάει με αγωνία. Ωστόσο
ακόμα κι αν του δινόταν η ευκαιρία να ζήσει στην Ευρώπη, δεν θα άφηνε τη χώρα
του. «Δεν θέλω να γίνω σκουπιδιάρης ή εργάτης στην Ευρώπη», λέει
χαρακτηριστικά.

Τροχονόμοι για κάρα

Τα κάρα έχουν… αξιοσημείωτη παρουσία στους δρόμους του Ερζερούμ και αποτελούν ένα από τα βασικά μέσα μεταφοράς εντός και εκτός της πόλης

Στο Ερζερούμ, εκτός από τα πατριωτικά συνθήματα, έντονη παρουσία εξακολουθούν
να έχουν και τα… κάρα. Μάλιστα υπάρχουν ειδικά σήματα της τροχαίας για να
ρυθμίζεται η κυκλοφορία τους! Την τελευταία διετία, μετά την κρατική
απαγόρευση, σημειώθηκε μία ακόμη θεαματική αλλαγή στη ζωή της πόλης: οι
φοιτήτριες έχουν σταματήσει πια να φοράνε μαντίλες στις αίθουσες του
Πανεπιστημίου «Κεμάλ Ατατούρκ». Το κάνουν όμως ανεμπόδιστα, κατά το πρότυπο
της Τεχεράνης, παντού στους δρόμους.

Οι χωματόδρομοι, πίσω από τη «βιτρίνα» της κεντρικής λεωφόρου Τζουμχουριέτ,
είναι μονίμως λασπωμένοι, ενώ φωταγωγείται μόνο η κεντρική λεωφόρος. Στα ράφια
των ενημερωμένων βιβλιοπωλείων συναντάς εκατοντάδες τίτλους για το Κοράνι και
τις ερμηνείες του. Στις εφημερίδες, όπως η «Σελάμ», το ολοσέλιδο πρώτο θέμα
είναι «Μην σταματάτε τον αγώνα, θα πάρουμε την Ιερουσαλήμ». Ξαφνικά η Άγκυρα,
ο Ισμαήλ Τζεμ και τα μπαράκια τού Πέρα στην Κωνσταντινούπολη μοιάζουν να
ανήκουν σ’ άλλο κόσμο…

Στο παζάρι

Μία ευθεία από άσφαλτο ενώνει το αεροδρόμιο με την πόλη και ο ουρανός είναι
μονίμως καπνισμένος από τις ξυλόσομπες. Στο «παζάρ», εκεί όπου εκατοντάδες
αγρότες διαθέτουν σε εξευτελιστικά χαμηλές τιμές τα προϊόντα τους, έχει
κίνηση, μόνο που οι περισσότεροι βολτάρουν παρά αγοράζουν. Ένας πιτσιρικάς
προσπαθεί να μας πουλήσει μια ολόκληρη σκοτωμένη αλεπού μόνο με 2 εκατ.
τουρκικές λίρες (1.500 δραχμές περίπου), ένας άνδρας προτείνει μια αρμαθιά με
φρέσκα ψάρια μόνο τρία κατοστάρικα και ένας άλλος ζητάει με περιέργεια «να δει
πώς είναι μια δραχμή». Στα ανταλλακτήρια νομισμάτων προς το παρόν η δραχμή
απουσιάζει. Δέχονται όμως παντού δολάρια.

Τουριστικό θέρετρο

Αυτόματα μηχανήματα ανάληψης μετρητών και μαντίλες α λα Τεχεράνη στους δρόμους του Ερζερούμ

Ο Ελίας Αλάζ, ρεσεψιονίστ τού «Οτέλ Οράλ», συστήνει ν’ ανέβουμε οπωσδήποτε στα
ξενοδοχεία του χιονοδρομικού. Αυτή ήταν η πρόταση και του κ. Μοχάμεντ
Γιοκτσούκ, διευθυντή του Γραφείου Τουρισμού, ο οποίος αντιμετώπισε με
ψυχραιμία και ετοιμότητα την ελληνική εισβολή. Ο κ. Γιοκτσούκ επιφύλαξε ζεστή
υποδοχή «στους Έλληνες φίλους» και διάλεξε με προσοχή τις πιο μειλίχιες λέξεις
για να εκφράσει τα «από καρδιάς αισθήματά του». Μάλιστα δεν ξεχνά ποτέ πως
«την καλύτερη παρέα, όταν υπηρετούσε στο Τελ Αβίβ, την έκανε με τους Έλληνες
συναδέλφους του». Ούτε αυτός όμως θα προσφέρει ένα τσάι ούτε καν νερό
(ραμαζάνι γαρ).

Ανέκδοτα για την ανεργία

Το κτίριο όπου στεγάζεται το Γραφείο Τουρισμού είναι άδειο. Άνδρες με φτηνά
κοστούμια μιλούν στο τηλέφωνο πίσω από τα γραφεία τους. Παντού ερημιά. «Δεν
είναι πάντα έτσι. Έχουμε τα γκρουπ από Ρωσία που έρχονται για σκι. Είναι
ξακουστό το χιονοδρομικό μας κέντρο», τονίζει ο διευθυντής ζητώντας με επίσημο
ύφος από τους υπαλλήλους να φέρουν εδώ και τώρα χάρτες και καταλόγους με
ξενοδοχεία, που αποδεικνύουν ότι το Ερζερούμ είναι τουριστικό θέρετρο.
Πανικός! Ξαφνικά υπάλληλοι αποκτούν δουλειά. Είναι φανερό πως εργάζονται
πολλοί περισσότεροι απ’ ό,τι χρειάζεται η υπηρεσία, μια πραγματικότητα για τον
δείκτη ανεργίας που διακωμωδούν και οι ίδιοι οι Τούρκοι με ανέκδοτα του τύπου
«πόσοι Τούρκοι χρειάζονται για να κουβαλήσουν ένα αυγό; Τουλάχιστον… δέκα!».

Είδαν τον κόσμο από το Ίντερνετ

Metin Mede Τoylij­ιδιοκτήτης: Είχα μαγαζί με σάντουιτς και το γύρισα σε Internet cafe

Η παρέα των φοιτητών μέσα στο Ίντερνετ Καφέ δεν ασχολείται και πολύ με την
απουσία βασικού εξοπλισμού στην πόλη. Η Ασιγιέ κλικάρει στην οθόνη, ενώ οι
συμφοιτητές της στο Πανεπιστήμιο Κεμάλ Ατατούρκ παρακολουθούν σιωπηλοί.
Ευτυχώς, που υπάρχει και το Διαδίκτυο στη ζωή των φοιτητών. Για πολλούς και
ποικίλους λόγους. Πρώτον, γιατί δεν απαγορεύεται από το Κοράνι. Δεύτερον,
γιατί «οι εφημερίδες είναι λιγάκι βαρετές και η τηλεόραση έχει συνέχεια
γλυκανάλατα σίριαλ. Τουλάχιστον με το Ίντερνετ κάνουμε εξάσκηση στα αγγλικά
μας και ξεκουραζόμαστε λίγο από τα μαθήματα. Έτσι κι αλλιώς, δεν υπάρχει
τίποτε άλλο για μας εδώ», εξηγεί η Ντενέτ. Κάπως έτσι εξηγείται γιατί τα
Ίντερνετ Καφέ έπιασαν αμέσως τόσο χώρο στη ζωή των 37.000 φοιτητών. Αν και
νέοι, αν και μακριά από τον έλεγχο της οικογένειας, ξυπνούν στις 3 τα
ξημερώματα και τηγανίζουν κεφτέδες για να φάνε ­ αφού είναι περίοδος
ραμαζανιού και απαγορεύεται διά ροπάλου να βάλουν κάτι στο στόμα τους από την
ανατολή έως τη δύση του Ήλιου. Γι’ αυτούς ο υπολογιστής είναι ο νέος μαγικός
κόσμος. Το νήμα που τους συνδέει με τον «έξω» κόσμο, με την Ευρώπη, την
Ελλάδα, αλλά και τη ζωή της Κωνσταντινούπολης, που αντιπροσωπεύει έναν
παράδεισο ελευθερίας στα μάτια τους και ελπίζουν σύντομα να ζήσουν κι από κοντά.

Στο Δημαρχείο του Ερζερούμ

Πανεπιστήμιο «Κεμάλ Ατατούρκ». 37.000 φοιτητές απολύτως αναγκαίοι για τη ζωή της πόλης σ’ αυτή τη γωνιά της Τουρκίας

Ανεβαίνοντας από τις πλατιές σκάλες όροφο όροφο στο Δημαρχείο του Ερζερούμ,
νομίζεις πως κάτι κακό θα συμβεί στην επόμενη γωνία. Κτίριο σκοτεινό, γκρίζο
και βρώμικο, χωρίς καμία αίσθηση χρωμάτων. Μεταξύ δευτέρου-τρίτου ορόφων το
μάτι μας πιάνει ανθρώπους να προσκυνούν.«Ναι, είναι τζαμί», εξηγεί ο Αλπέρ.
Και ξαφνικά οι σκάλες στενεύουν, στο ένα τέταρτο του μήκους των προηγούμενων
και αποκτούν… κόκκινη μοκέτα! Αυτές οι «πριβέ» σκάλες οδηγούν σε ένα
εσωτερικό μπαλκόνι, διακοσμημένο με αγαλματίδια και μετάλλια. Ανοίγουμε τη
βαριά ξύλινη πόρτα και συστηνόμαστε στη γραμματέα του «Baskan», δημάρχου, που
μένει εμβρόντητη! Πώς να διαχειριστεί αυτήν την αναπάντεχη επίσκεψη; Με τη
βοήθεια του Αλπέρ, που μιλάει τουρκικά, λέει αμήχανα ότι «ο δήμαρχος είναι
πολύ απασχολημένος».

Και εκείνη τη στιγμή ανοίγει η δεύτερη πιο επιβλητική πόρτα του κτιρίου, η
γραμματέας πετάγεται σαν ελατήριο, το ίδιο και όλοι όσοι κάθονται στον
προθάλαμο. Ο δήμαρχος αιφνιδιάζεται. Δεν χαμογελά και δηλώνει πως αν θέλουμε
να τον δούμε, μπορεί μετά τις 12.30, γιατί έχει να πάει σε μία κηδεία.

Τα οικονομικά, πρώτο πρόβλημα

Είχε ολοκληρώσει τη συνάντησή του με τον δήμαρχο του Νταντασκάν, ο οποίος
δείχνει ενδιαφέρον για την παρουσία μας. Περιμένοντας τον δήμαρχο του
Ερζερούμ, πιάνουμε κουβέντα με τον κ. Αχμέτ Οζγκούρ, δήμαρχο του Νταντασκάν,
μιας πόλης 70.000 κατοίκων. Ο δικός του δήμος έχει 75% ανεργία. «Δουλεύει ένας
και ζουν πολλοί συγγενείς από τη δουλειά του». Ο ίδιος θεωρεί πως τα
οικονομικά είναι το νούμερο ένα πρόβλημα και ελπίζει πως με την ένταξη της
χώρας του στην Ε.Ε. «εάν η Τουρκία αληθινά συμπεριληφθεί, θα τονωθεί η
βιομηχανία. Έτσι τα αγροτικά προϊόντα θα μεταποιούνται και δεν θα θάβονται
στις χωματερές». Όσο για τη φιλία «θέλουμε ν’ αποδείξουμε ότι μας αρέσουν τα
άλλα έθνη», λέει χαμογελώντας ο ο κ. Οζγκούρ, που έχει ακόμα 700 άστεγες
οικογένειες στον δήμο του να φροντίσει μετά τον σεισμό του ’83. Η ώρα περνά
περιμένοντας τον δήμαρχο του Ερζερούμ. Για τις ανάγκες της επικοινωνίας μας,
μάλιστα, η γραμματέας του δημάρχου επιστράτευσε τον καθηγητή Σαλίχ
Μπαϊρακτουτάν, διευθυντή του Σεισμολογικού Κέντρου Ερευνών στο Πανεπιστήμιο
Κεμάλ Ατατούρκ και σύμβουλο του δημάρχου, ο οποίος μιλάει αγγλικά.

«Ξέρετε έχουμε πολύ καλή συνεργασία με τον καθηγητή Βαρώτσος», λέει ξαφνικά,
ενώ περιμένουμε να τελειώσει η συνάντηση του δημάρχου, αυτήν τη φορά, με τον
κυβερνήτη της περιφέρειας, αντίστοιχο περιφερειάρχη, διορισμένο από το κράτος,
όπως και στην Ελλάδα. Ο καθηγητής εξηγεί πως η περιοχή ανήκει στην «νούμερο
ένα» κλίμακα σεισμικής επικινδυνότητας. Βρισκόμαστε για την ακρίβεια επάνω σε
ένα από τα μεγαλύτερα παρακλάδια του περίφημου ρήγματος της Ανατολίας.

Ο καθηγητής συνεργάζεται με το Φυσικό τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών και
συγκεκριμένα την ομάδα Βαρώτσου εδώ και πολλά χρόνια. Μάλιστα, έχουν
εγκαταστήσει και δύο ερευνητικούς σταθμούς βασισμένους στο ΒΑΝ «όμως,
χρειαζόμαστε άλλους δέκα για να εκτιμήσουμε σωστά τα στοιχεία», επισημαίνει ο
κ. Μπαϊρακτουτάν ο οποίος συνεχίζει «έχουμε καταφέρουμε να προβλέψουμε το
“που”, το “πόσο”, όμως, δεν έχουμε ακόμα να προσδιορίσουμε το “πότε”. Είμαι,
όμως, αισιόδοξος ότι θα τα καταφέρουμε».

Ξαφνικά η πόρτα ανοίγει και ο καθηγητής πετάγεται όρθιος σαν ελατήριο (όπως
και οι υπόλοιποι στον προθάλαμο εκτός από τον Αλπέρ). Βγαίνει σφιχτός σφιχτός
μέσα σ’ ένα σκούρο καφέ κουστούμι ο κυβερνήτης. Συστηνόμαστε αμέσως. Του
ζητάμε μία δήλωση για την ευρωπαϊκή προοπτική της χώρας του και τις
ελληνοτουρκικές σχέσεις. Αιφνιδιάζεται και επιλέγει τόσο προσεχτικά τι θα πει,
έχοντας επίγνωση ότι οι λέξεις του θα δημοσιευτούν σε ελληνική εφημερίδα.
«Σίγουρα περιμένουμε θετικές εξελίξεις ιδιαίτερα στον οικονομικό τομέα από την
Ευρώπη, αλλά με συγχωρείτε, δεν μου επιτρέπεται να μιλήσω για την εξωτερική
πολιτική της χώρας μου», λέει φεύγοντας βιαστικά.