ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Κάστορες και χαμαιλέοντες

Οι αστοί και οι προλετάριοι αποτελούν έννοιες του παρελθόντος. Τη θέση τους
έχουν πάρει οι χαμαιλέοντες, οι σκαντζόχοιροι και οι κάστορες.

Στο κρεβάτι. «Χρόνια τώρα αναρωτιέμαι τι πολιτικές ιδέες έχεις». «Ψάχνεις πρόσχημα για να χαλάσεις τη σχέση;» (του Αλτάν, από τη Στάμπα)

Στα 70 του χρόνια, και με την πείρα που έχει, τον Χανς Μάγκνους
Εντσενσμπέργκερ δεν μπορείς να τον ξεγελάσεις. Να του πεις, για παράδειγμα,
ότι η πάλη των τάξεων έχει τελειώσει, τα συμφέροντα είναι πλέον κοινά,
εργαζόμενοι και εργοδότες πρέπει να αγωνιστούν από κοινού στο όνομα της
παγκοσμιοποίησης. Εν τάξει, ο καπιταλισμός νίκησε, γράφει ο γερμανός φιλόσοφος
στο τελευταίο τεύχος του “Σπήγκελ”. Οι παλιές συγκρούσεις, όμως, δεν έχουν
υποχωρήσει. Άλλαξαν απλώς χαρακτήρα, λες και οι μισθωτοί υιοθέτησαν τους
νεοφιλελεύθερους κανόνες της ιδιωτικοποίησης και πολεμούν τώρα για κάθε θέση
δεύτερης κατηγορίας που είναι διαθέσιμη.

Στο προκλητικό του κείμενο με τίτλο “Το ψηφιακό Ευαγγέλιο”, ο Εντσενσμπέργκερ
παίρνει από την αρχή τις αποστάσεις του από τους δύο εξτρεμισμούς που
κυριαρχούν τελευταία στη συζήτηση για την παγκοσμιοποίηση. Οι ευαγγελιστές και
οι υπέρμαχοι της Αποκάλυψης, γράφει, έχουν ένα κοινό σημείο: ότι οι προφήτες
έχουν ανοσία απέναντι στην πραγματικότητα. Και η πραγματικότητα είναι πιο
σύνθετη απ’ ό,τι θέλουμε να νομίζουμε. Ο ψηφιακός πολιτισμός έχει
αναμφισβήτητα μια δυναμική, θα χρειαστεί όμως καιρός για να διαπιστωθεί η
πραγματική του αξία. Όσο για τον έμφυτα δημοκρατικό χαρακτήρα του Διαδικτύου,
που δίνει βήμα και στην τελευταία μειονότητα, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι
αποτελεί και το καταφύγιο όλων των τρομοκρατών, των νεοναζί, των εγκληματιών
και των τρελλών. Τα διαδραστικά μέσα δεν αποτελούν ούτε ευλογία ούτε κατάρα:
αποκαλύπτουν απλώς την πνευματική κατάσταση εκείνου που τα χρησιμοποιεί.

Η νέα πολιτική οικονομία, συνεχίζει ο φιλόσοφος, λειτουργεί με έναν κατάλογο
αρετών που δεν έχει καμιά σχέση με τους προηγούμενους ηθικούς κώδικες. Η
μεγαλύτερη αρετή είναι η ελαστικότητα, και ακολουθούν η ικανότητα προβολής, η
κινητικότητα και η τάση προς μάθηση. Το αποτέλεσμα είναι μια νέα ιεραρχία, μια
νέα κοινωνιολογική δομή, στην κορυφή της οποίας βρίσκουμε τους “χαμαιλέοντες”.
Το μυστικό της επιτυχίας τους είναι ότι δεν έχουν καμιά σχέση με την υλική
παραγωγή. Μεσάζοντες, δικηγόροι, σύμβουλοι, άνθρωποι των μήντια ή του
θεάματος, μάνατζερ της επιστήμης, του χρήματος ή της πληροφορίας, έχουν
αναπτύξει δικούς τους μηχανισμούς στρατολόγησης και εγγυώνται κέρδη που οι
παραδοσιακές βιομηχανίες ούτε να ονειρευτούν δεν μπορούν.

Κάτω από τους χαμαιλέοντες, με αρκετά καλές προοπτικές επιβίωσης, βρίσκονται
οι «σκαντζόχοιροι»: γραφειοκράτες, διοικητές, κομματικά στελέχη και
συνδικαλιστές, ζουν από τους διεθνείς, εθνικούς και τοπικούς θεσμούς. Σε πολύ
χειρότερη κατάσταση είναι οι εργαζόμενοι στους κλασικούς παραγωγικούς τομείς,
οι “κάστορες”, που έχουν πληγεί ιδιαίτερα από τον αυτοματισμό και τη
διεθνοποίηση.

Όσο για την τέταρτη τάξη των αποβλήτων και των χαμένων, ο Εντσενσμπέργκερ δεν
έχει κάποιο όνομα ζώου για να τους περιγράψει. Άνεργοι, πρόσφυγες, μόνες
μητέρες, στην καλύτερη περίπτωση βρίσκουν μια άθλια αμειβόμενη απασχόληση και
στη χειρότερη καταλήγουν στη μαύρη αγορά εργασίας, στην πορνεία και το έγκλημα.