ΔΡΟΜΟΙ

Κάθε αρχή…

… και δύσκολη. Ακόμη και ο πιο ψυχρός συγγραφέας δύσκολα αποφεύγει να είναι
πομπώδης όταν γράφει γι’ αυτήν. Μια που, για τον οικονομολόγο Πωλ Κρούγκμαν,
αυτή είναι τετραπλή αρχή (νέο έτος, νέος αιώνας, νέα χιλιετία, νέα στήλη που
αναλαμβάνει στους «Τάιμς της Νέας Υόρκης»), αισθάνεται την ανάγκη να
προειδοποιήσει τον ανύποπτο αναγνώστη πως δεν θα κάνει καμιά προσπάθεια για να
μην είναι πομπώδης, γράφοντας τις σκέψεις του για την παγκόσμια οικονομία. Η
δεκαετία του 1990 ήταν η δεκαετία της παγκοσμιοποίησης ­ για το καλύτερο
(άνοδος του βιοτικού επιπέδου σε ένα μεγάλο μέρος του κόσμου) και για το
χειρότερο (χρηματιστηριακές και νομισματικές κρίσεις). Όλα αυτά μέσα σε ένα
σύνολο από εθνικές οικονομίες που πλησιάζουν ολοένα και πιο κοντά, υπακούοντας
στην ακατανίκητη λογική της αέναης αύξησης του εμπορίου και των επενδύσεων.
Ακατανίκητη; Και όμως, δεν συμβαίνει για πρώτη φορά.

Οι ιστορικοί…

… την είχαν πει Πρώτη Παγκόσμια Οικονομία. Ήταν η εποχή από τα μέσα του 19ου
αιώνα, όταν οι νέες τεχνολογίες των μεταφορών και των επικοινωνιών έκαναν για
πρώτη φορά πραγματικότητα το εμπόριο και τις επενδύσεις μεγάλης κλίμακας. Για
να δημιουργήσει μια παγκόσμια οικονομία και να γκρεμίσει τους γεωγραφικούς
φραγμούς, ο άνθρωπος έκανε θαύματα: γεφύρωσε με τηλεγραφικά καλώδια τις δύο
όχθες του Ατλαντικού, έσκαψε σήραγγες στις Άλπεις, άνοιξε τη διώρυγα του
Παναμά. Και πριν καλά καλά προλάβει να την τελειώσει, η παγκόσμια οικονομία
έγινε γύρω του συντρίμμια.

Η Πρώτη…

… Παγκόσμια Οικονομία έπεσε θύμα του πολέμου. Η διώρυγα του Παναμά άρχισε να
λειτουργεί μαζί με το Δυτικό Μέτωπο, τον Αύγουστο του 1914. Ο πόλεμος και οι
συνέπειές του ­ υπερπληθωρισμός, πολιτική αστάθεια στη Γερμανία, απομονωτισμός
στις ΗΠΑ ­ εξηγούν εν μέρει γιατί οι δυνάμεις της παγκοσμιοποίησης υποχώρησαν,
αφήνοντας πίσω τους, από το 1945, μια βαλκανοποιημένη παγκόσμια οικονομία. Οι
ιδέες της παγκοσμιοποίησης υπήρχαν πάντα, αλλά χωρίς τους πολιτικούς θεσμούς
που είναι απαραίτητοι για μια παγκόσμια οικονομία. Έτσι κατέρρευσε στον πρώτο
κραδασμό.

Η Δεύτερη…

… Παγκόσμια Οικονομία είναι η εποχή που ζούμε σήμερα. Πόσο ισχυροί είναι
άραγε οι πολιτικοί θεσμοί της; αναρωτιέται ο Κρούγκμαν. Μάθαμε να κάνουμε τη
διάκριση ανάμεσα στο εμπόριο και την κατάκτηση ­ οι εμπορικές συναλλαγές δεν
ακολουθούν πια τη σημαία και ο ωμός ιμπεριαλισμός είναι ξεπερασμένος. Η Δύση
μοιάζει να πήρε τα μαθήματά της από τον άκρατο εθνικισμό που οδήγησε στην
καταστροφή του 1914. Όμως, και τώρα όπως και τότε, η ιδέα της παγκοσμιοποίησης
δεν παύει να είναι μειονοτική, να παριστάνεται σαν ιδεολογία η οποία διαπνέει
μια ανελέητη κοσμοπολίτικη ελίτ που δεν έχει καμιά επαφή με τους απλούς
ανθρώπους. Όσο προσφέρει αγαθά και υπηρεσίες, η παγκοσμιοποίηση γίνεται
ανεκτή, μα όχι και αγαπητή. Το μεγάλο οικονομικό ζήτημα για τον νέο αιώνα
είναι, με άλλα λόγια, βαθιά πολιτικό: Μπορεί η Δεύτερη Παγκόσμια Οικονομία να
βγει έξω από τους τέσσερις τοίχους που πίσω τους συζητούν κάθε τόσο οι κύριοι
της κοσμοπολίτικης ελίτ στο Νταβός; Διαφορετικά, ίσως θα έχει κι αυτή την τύχη
της πρώτης.