ΔΡΟΜΟΙ

Η Άμπι Κόεν…

… έχει πάλι δίκιο. Η αναλύτρια της Γουώλ Στρητ είχε προβλέψει ότι ο δείκτης
Ντάου Τζόουνς θα κλείσει τη χρονιά κοντά στις 11.500 μονάδες, όταν όλοι οι
άλλοι συνάδελφοί της έφερναν την καταστροφή. Από εδώ και πέρα μπορούν να
κρέμονται από τα χείλη της. Η «φούσκα» θα σκάσει όταν θα πει αυτή. Τόσο καλά
λοιπόν γνωρίζει την ψυχολογία των επενδυτών; Ή μήπως πρόκειται για
παραψυχολογία; Γιατί πώς αλλιώς μπορεί κανείς να ονομάσει τις τόσο
κυκλοθυμικές διαθέσεις αυτών των ανθρώπων, που άλλοτε τρέχουν να μαζέψουν
πανικόβλητοι τα χρήματά τους βυθίζοντας στα Τάρταρα τις αγορές και άλλοτε τις
«φουσκώνουν» μέχρι τον ουρανό; Πέρα από την ψυχολογική, ο Βάσκος συγγραφέας
Φερνάντο Σαβατέρ επιχειρεί μια άλλη προσέγγιση, ηθική.

Η κερδοσκοπία…

… ο δανεισμός, η τοκογλυφία και όλα αυτά που κάνουν το χρήμα να αναπαράγεται
από μόνο του χωρίς την παρέμβαση της εργασίας, χωρίς την παραγωγή αγαθών, ήταν
πάντα καταδικαστέα από την παραδοσιακή ηθική. Στα «Πολιτικά», ο Αριστοτέλης
ξεκαθαρίζει ότι το χρήμα έγινε για να χρησιμεύει στις εμπορικές συναλλαγές και
ότι το χρήμα που προέρχεται από τόκους που επιβάλλει στον εαυτό του είναι
«παράνομο». Τα ίδια πίστευαν οι πρώτοι χριστιανοί και οι σχολαστικοί του
Μεσαίωνα. Ο Άγιος Θωμάς ο Ακινάτης καταδικάζει την τοκογλυφία και λέει πως
ακόμη και το δικαίωμα της ιδιοκτησίας έχει τα όριά του.

Η Παπική Εκκλησία…

… του Μεσαίωνα ήταν ουσιαστικά στο πλευρό των πλουσίων, αλλά δεν έβγαινε να
το κάνει σημαία. Σκέπαζε αυτή την αδυναμία της βοηθώντας παράλληλα τους
φτωχούς. Αν κάτι αλλάζει, είναι με τον προτεσταντισμό και τον Καλβίνο. Κανείς
άλλος πριν από αυτόν, λέει ο Σαβατέρ, δεν είχε τολμήσει να πει πως ο Θεός
προτιμάει τους δισεκατομμυριούχους. Ο Καλβίνος ήταν εκείνος που έδωσε το
ιδεολογικό υπόστρωμα για την ανάπτυξη του καπιταλισμού. Στο έργο του «Ο
πόλεμος των χωρικών στη Γερμανία» ο Φρειδερίκος Ένγκελς θεωρεί τον καλβινισμό
ως τη θρησκεία του εμπόρου που βασίζεται στην ειδωλοποίηση της φιλοχρηματίας.

Στην Αμερική…

… η καλβινιστική διδασκαλία βρήκε το πιο πρόσφορο έδαφος. Αντίθετα με τον
Αριστοτέλη και τον Άγιο Θωμά, ο Βενιαμίν Φραγκλίνος διατύπωσε το πιο προσφιλές
αμερικανικό ηθικό δόγμα: «time is money» («ο χρόνος είναι χρήμα»). Το
βισμαρκικό κράτος και οι διάφορες σοσιαλδημοκρατικές θεωρίες στη συνέχεια
άμβλυναν τις ανισότητες του καπιταλισμού τον περασμένο αιώνα. Ο διευθυντής
ενός εργοστασίου ήταν βέβαια πλούσιος, αλλά όχι υπερβολικά πιο πλούσιος από
τον εργάτη του ­ ίσως δεκαπέντε είκοσι φορές. Σήμερα, ένας Αμερικανός
διευθυντής εργοστασίου κερδίζει διακόσιες έως τριακόσιες φορές περισσότερα από
τον εργάτη του. Όμως, από ηθική άποψη, λέει ο Σαβατέρ, το χειρότερο δεν είναι
τόσο αυτές καθεαυτές οι ανισότητες όσο η διαπίστωση ότι οι πολίτες των
ανεπτυγμένων χωρών δεν τις κοιτάζουν με αποστροφή αλλά με φθόνο. Και
στρέφονται κάθε τόσο στην Άμπι Κόεν για να βρουν τη «σωτηρία της ψυχής». Από
όλους τους δασκάλους της ηθικής, τουλάχιστον στο χρηματιστήριο, ο Καλβίνος
(φωτό) αναδείχτηκε νικητής.