Εν αρχή ην ο λόγος και… στο τέλος η πυρά

Εν αρχή ην ο λόγος και εν τέλει… το πύρ. Στην περίπτωση των σχολικών
βιβλίων, το συμπλήρωμα του πασίγνωστου αρχαίου γνωμικού κυριολεκτεί.

Το βιβλίο περνάει από το στάδιο της έμπνευσης, της συγγραφής, της έγκρισης,
της εκτύπωσης, της ανάγνωσης και της εξέτασης, για να καταλήξει συνήθως στην
πυρά, στο τέλος κάθε σχολικής χρονιάς. Την ίδια στιγμή, ο κύκλος των ιδιωτικών
εξωσχολικών βοηθημάτων και των ξενόγλωσσων σχολικών βιβλίων έχει γιγαντωθεί
τόσο, ώστε πέρυσι οι οικογένειες πλήρωσαν πάνω από 40 δισ. δραχμές για να τα
αγοράσουν. Αυτά, βέβαια, δεν καίγονται στο τέλος της χρονιάς…

Γιατί συμβαίνει αυτό; Γιατί οι μαθητές δεν εμπνέονται από τα σχολικά τους
βιβλία ώστε να τα διαφυλάσσουν αντί να τα καίνε; Δεν σημαίνει βέβαια ότι είναι
πάντα κακό ένα βιβλίο που καίγεται, αφού η πράξη εμπεριέχει ένα βαθύτερο
συμβολισμό.

Τι θα γινόταν όμως αν τα βιβλία ενέπνεαν τους μαθητές; «Εγώ δεν θα τα κάψω. Τα
πονάω τα βιβλία μου, και ειδικά αυτά που με εμπνέουν. Θα τα κρατήσω για πάντα.
Αν τα δείτε, είναι γεμάτα σημειώσεις, είναι δικά μου», λέει χαρακτηριστικά η
μαθήτρια της Γ’ Λυκείου, Βίβιαν Στακιά.

Ζητήσαμε λοιπόν από οκτώ μαθητές με υψηλούς βαθμούς, όλων των τάξεων του
Λυκείου, να κρίνουν τα βιβλία τους. Να πουν τι τους απωθεί και τι τους
εμπνέει. Και το αποτέλεσμα, αν και δεν μπορεί να έχει στατιστική αξία, είναι
εντούτοις ενδεικτικό της κατάστασης στο χώρο του σχολικού βιβλίου. Που τα
τελευταία 2 χρόνια δέχεται κοσμογονικές αλλαγές, ιδιαίτερα στο Λύκειο, με τη
συγγραφή δεκάδων νέων βιβλίων και την εισαγωγή του «πολλαπλού βιβλίου» από του
χρόνου, με 164 «διδακτικά πακέτα», εκ των οποίων τα σχολεία θα επιλέγουν ποιο προτιμούν.

Παρ’ όλα αυτά όμως, σήμερα στα σχολεία μας εξακολουθούν να υπάρχουν 132 παλιά
βιβλία, σε Γυμνάσιο και Λύκειο, επί συνόλου 229 (τα περισσότερα παλιά στο
Γυμνάσιο), σύμφωνα με στοιχεία του ίδιου του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου. Βιβλία
από τα οποία μπορεί να διδάσκονταν ακόμα και οι… καθηγητές των σημερινών
μαθητών, αφού οι ηλικίες τους φτάνουν σε ορισμένες περιπτώσεις στα 23 χρόνια!
Όσο για το Δημοτικό, τα πράγματα λες και δεν ακολουθούν τις αλλαγές: Από τα
112 διδακτικά βιβλία, μόλις 10 είναι καινούργια και τα υπόλοιπα παλιά, αφού η
μεταρρύθμιση ξεκίνησε από το Λύκειο. Επιπλέον, όπως παρατηρούν πολλοί
καθηγητές και σημειώνει ο πρώην αντιπρόεδρος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου κ.
Χρίστος Τσολάκης (που παραιτήθηκε τον Απρίλιο σημειώνοντας ότι υπό την
ασφυκτική πίεση της μεταρρύθμισης εκδίδονται βιβλία που δεν είναι
ενδεδειγμένα), τα περισσότερα βιβλία είναι τόσο «φορτωμένα» σε ύλη, ώστε
δύσκολα γίνονται αγαπητά ακόμα και από καλούς μαθητές.

Οι μαθητές Γιάννης και Μαρίνα Αυγερινού από την Α’ Λυκείου, Θοδωρής Γιούρας,
Φαίη Καζάκου και Μαρία Κωτσαντή από τη Β’ Λυκείου, Χρήστος Ράπτης, Βίβιαν
Στακιά και Ειρήνη Ρουμανέα από την Γ’ Λυκείου, μιλούν στα «ΝΕΑ» με
συγκεκριμένα παραδείγματα για τα βιβλία που βρίσκουν στρυφνά, αλλά και για τα
βιβλία που τους εμπνέουν.

Αυτό που όλοι επεσήμαναν αρχικά, είναι ότι τα περισσότερα από τα παλιά τους
βιβλία στερούνται αισθητικής και μοιάζουν φτηνές εκδόσεις με χαρτί κακής
ποιότητας, κάτι που λειτουργεί απωθητικά. Τα νέα βιβλία, πάντως, έχουν αλλάξει
αρκετά στο θέμα της αισθητικής, λένε. «Η Φυσική είναι το καλύτερό μου μάθημα
και έχω μεγάλο βαθμό», λέει ο Χρήστος. «Όμως το βιβλίο της Φυσικής
(κατεύθυνσης) Γ’ Λυκείου είναι καινούργιο σε εισαγωγικά. Στρυφνό και δυσνόητο,
χωρίς αρκετά παραδείγματα, γραμμένο με παλιό τρόπο και γλώσσα». «Είναι το
παλιό βιβλίο της Α’ και Β’ Δέσμης, που απλά χώρισαν στη μέση και βάφτισαν
καινούργιο», εξηγεί η Βίβιαν. «Η Τεχνολογία της Α’ Λυκείου είναι αντιγραφή
ξένων βιβλίων, γεμάτο παραπομπές και δυσνόητο», λέει ο Γιάννης, «άσε που
αναφέρεται σε πειράματα που είναι αδύνατο να κάνουμε γιατί δεν έχουμε
εργαστήρια…». Η Φαίη αυτό το βιβλίο το ‘χει ήδη κάψει από πέρυσι.

«Η Ιστορία Τεχνολογίας και Επιστημών Γ’ Λυκείου είναι επίσης στρυφνή, άσε που
τη διδάσκουν μαθηματικοί», λέει η Βίβιαν. Η Φαίη προσθέτει: «Τα Κείμενα
Νεοελληνικής Λογοτεχνίας και η Έκφραση-Έκθεση όλων των τάξεων του Λυκείου
είναι τόσο παλιά βιβλία, που οι καθηγητές μου στο φροντιστήριο, που είναι
νεώτεροι, το είχαν και οι ίδιοι ως μαθητές! Όσο για το Δίκαιο της Γ’ τάξης, τι
να πει κανείς. Έχει δύσκολη νομική ορολογία που μαθαίνουν οι φοιτητές και
λατινικούς όρους που δεν γνωρίζουμε. Μάλλον θα ήταν πανεπιστημιακό βιβλίο και
το έφεραν σε εμάς».

Οι μαθητές της Α’ Λυκείου διαμαρτύρονται για την Ιστορία και τις Αρχές
Οικονομίας. «Πολλά θέματα θίγονται με διαφορετικούς τρόπους σε πολλά κεφάλαια.
Όπως π.χ. οι Αμφικτυονίες, που αναφέρονται σε 4-5 διαφορετικά σημεία με άλλες
εξηγήσεις κι εσύ πρέπει να ψάχνεις πάνω-κάτω για να βρεις πώς λειτουργούσαν»,
λέει η Βίβιαν κι ο Θοδωρής. Η Μαρία κι ο Θοδωρής προσθέτουν: «Οι Αρχές
Οικονομίας Β’ Λυκείου είναι επίσης βιβλίο γεμάτο ασάφειες, που επεσήμαναν
ακόμα και οι καθηγητές και έφερναν πανεπιστημιακά βιβλία για να το εξηγήσουν.
Έχει νοηματικά κενά σε πολλά σημεία, όπως π.χ. τα αγαθά μιας χρήσεως και τα
διαρκή, ή ο μηχανισμός απομίμησης και το καταναλωτικό πρότυπο. Ακατανόητο».

Τα Μαθηματικά κατεύθυνσης της Β’ Λυκείου επίσης, λέει η Φαίη, «έχουν
προβλήματα που πρέπει να λυθούν με λογάριθμους, όμως οι λογάριθμοι βρίσκονται
σε άλλο βιβλίο, γενικής παιδείας, με αποτέλεσμα να μπερδευόμαστε». Αλλά και
στην Ιστορία Γενικής Παιδείας της Γ’ Λυκείου, λέει ο Χρήστος, «αναφέρεται στο
κίνημα των στρατιωτικών στο Γουδί, π.χ., όμως τι συνέβη στο Γουδί δεν το
αναφέρει, γιατί το θεωρεί δεδομένη έννοια αφού υπήρχε στα τελευταία κεφάλαια
του βιβλίου της… Β’ Λυκείου. Στα οποία όμως πέρυσι δεν φτάσαμε ποτέ. Άντε
τώρα εγώ να καταλάβω τι έγινε στο Γουδί…». Αντίστοιχα, στη Φυσική
κατεύθυνσης της Β’ Λυκείου, λέει ο Θοδωρής, «υπάρχει ένα κεφάλαιο 3 σελίδων
θεωρίας για την ολική ενέργεια ενός σώματος, που ούτε ο φυσικός μας δεν
καταλάβαινε.

Το μόνο κατανοητό ήταν ότι η ενέργεια γενικά διατηρείται, κάτι που όμως
αναφερόταν και στον τίτλο του κειμένου». Παράπονα εκφράστηκαν και για τη
Χημεία κατεύθυνσης της Β’ τάξης, αλλά και για τον Φιλοσοφικό Λόγο της Γ’, που
σύμφωνα με την Ειρήνη «έχει βαρετή και αδικαιολόγητα πλατειά εισαγωγή, με
έννοιες που διδασκόμαστε και στο μάθημα της Φιλοσοφίας, αλλά και που έχουμε
ήδη διδαχθεί από πέρυσι στον Πρωταγόρα».

Όσο για τα βιβλία που τους εμπνέουν, οι 8 μαθητές ανέφεραν σαφώς λιγότερα από
αυτά που τους εκνευρίζουν. Η Γεωμετρία Α’ και Β’ Λυκείου, τα Θρησκευτικά,
Μαθηματικά και Ιστορία (Κατεύθυνσης) της Γ’ Λυκείου, η Φυσική Γενικής Παιδείας
Β’ και Γ’, ήταν μερικά που ξεχώρισαν για την καλή αισθητική, τη σωστή δομή και
την κατανοητή γλώσσα. «Και, φυσικά, όλα τα ξενόγλωσσα, που έχουν αισθητική και
είναι κατανοητά και σωστά δομημένα. Μόνο που είναι ιδιωτικές εκδόσεις και τα
πληρώνουμε…», είπε ο Γιάννης.

Έρχεται, από του χρόνου, το «πολλαπλό βιβλίο»

Τουλάχιστον τρία νέα βιβλία του Λυκείου που δέχθηκαν τις περισσότερες
αρνητικές κριτικές αμέσως μετά την έκδοσή τους, αντικαταστάθηκαν ή
αναμορφώθηκαν ήδη, όπως είπε στα «ΝΕΑ» ο πρόεδρος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου
κ. Θεόδ. Εξαρχάκος. Πρόκειται για τα Στοιχεία Θεατρολογίας και το εγχειρίδιο
Ιστορίας της Α’ Λυκείου, στα οποία εντοπίστηκαν πλήθος από παραλείψεις και
σοβαρά λάθη, και για την Εισαγωγή στο Δίκαιο της Β’ Λυκείου, που αναμορφώθηκε
καθώς θύμιζε περισσότερο πανεπιστημιακό παρά μαθητικό βιβλίο. Αυτά συμβαίνουν
ακόμα, γιατί μόλις τώρα η χώρα μας ξεκίνησε να εφαρμόζει την προκήρυξη
διαγωνισμού για τη συγγραφή βιβλίων. Έως τώρα, τα σχολικά βιβλία συγγράφονταν
όλα με απευθείας αναθέσεις και ο χρόνος που μεσολαβούσε από την ανάθεση έως
την παράδοση του πονήματος του συγγραφέα κυμαινόταν από… 3 μήνες (!) έως
ένα-ενάμιση χρόνο το πολύ.

Αξιολόγηση

Αλλά και η αξιολόγηση του σχολικού βιβλίου, ήταν και αυτή μέχρι πρότινος
έννοια άγνωστη στην Ελλάδα.

Ωστόσο, σύμφωνα με τον κ. Εξαρχάκο, η αξιολόγηση των βιβλίων θα αρχίσει
σύντομα να εφαρμόζεται από αντικειμενικούς αξιολογητές, όπως λ.χ. οι
επιστημονικές ενώσεις των φυσικών για τη Φυσική, των φιλολόγων για τα
γλωσσικά, κ.λπ. Και από του χρόνου, τα πρώτα αποτελέσματα των διαγωνισμών θα
φανούν στο λεγόμενο «πολλαπλό βιβλίο», που επιτέλους εισάγεται και στη χώρα
μας. Ήδη έχουν προκηρυχθεί 164 «διδακτικά πακέτα», όπως λέγονται, από τα οποία
το κάθε Λύκειο θα επιλέγει ποιο βιβλίο προτιμά από τα 2-3 του κάθε πακέτου.
Παράλληλα, πρέπει να ετοιμαστούν τα βιβλία όλων των ειδικοτήτων των ΤΕΙ
(συνολικά 670) και να αρχίσουν να αλλάζουν και τα νέα βιβλία των Γυμνασίων
και, κυρίως, των Δημοτικών Σχολείων.

Ποιος θα εκδώσει όμως όλα αυτά τα βιβλία, για τα οποία υπάρχει και ευρωπαϊκή
επιχορήγηση; Ο ΟΕΔΒ, σύμφωνα με τον πρόεδρό του κ. Α. Ραθωση, έχει σήμερα
μόλις 138 εργαζομένους και μόνο 16 γραφίστες, ενώ ήδη εκδίδει 42-44
εκατομμύρια αντίτυπα 670 τίτλων βιβλίων τον χρόνο, με μέσο κόστος 310-320 δρχ.
το ένα και κακή ποιότητα χαρτιού.

Ενίσχυση

Άρα για να αντεπεξέλθει ο ΟΕΔΒ στον υπέρογκο νέο φόρτο, θα πρέπει να ενισχυθεί
ουσιαστικά, όπως προτείνουν εξάλλου οι εργαζόμενοι και ο πρόεδρός του.

Η άλλη λύση, σύμφωνα με νομοθεσία που πέρασε φέτος το καλοκαίρι, αλλά στην
οποία αντιδρά ο ΟΕΔΒ και οι εργαζόμενοί του κάνοντας λόγο για «ιδιωτικοποίηση
του σχολικού βιβλίου», είναι να μπουν στον χώρο παραλλήλως και ιδιωτικοί
εκδοτικοί οίκοι, έτσι ώστε κάθε σχολείο να μπορεί να αγοράζει βιβλία βάσει
ενός «πίνακα εγκεκριμένων βιβλίων» που θα καταρτισθεί, με χρήματα που θα
χρεώνονται στον προϋπολογισμό του υπουργείου Παιδείας. Σε αυτή την περίπτωση,
βέβαια, το σχολικό βιβλίο μπορεί να αποκτήσει καλύτερη αισθητική και ποιότητα
χαρτιού, αλλά σίγουρα δεν θα στοιχίζει πια 320 δρχ. το αντίτυπο.

ΤΙ ΛΕΕΙ ΜΙΑ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ

«Κείμενα ανιαρά, δύσκολα και φλύαρα»

Είκοσι χρόνια διδακτικής εμπειρίας στην εκπαίδευση έχει συμπληρώσει η
φιλόλογος του 5ου Ενιαίου Λυκείου Ηλιούπολης κ. Φωτεινή Καϊμάκη και γνωρίζει
καλά πώς αντιδρούν οι μαθητές μπροστά σε ένα κακό, ή παραφορτωμένο βιβλίο.
Είκοσι χρόνια, που την έχουν κάνει να νιώσει αρκετές φορές «φυλακισμένη μέσα
στις σελίδες ενός σχολικού βιβλίου που πρέπει να ολοκληρώσει πιεστικά παρότι
δεν είναι πάντα το ιδανικό, αλλά δομημένο και διαρθρωμένο κατά τρόπο μερικές
φορές χαοτικό, ασαφή και καθόλου ελκυστικό». Ένα τέτοιο παράδειγμα βιβλίου,
λέει η κ. Καϊμάκη, είναι η Έκφραση-Έκθεση της Γ’ Λυκείου. «Κείμενα εκτενή,
ανιαρά, κουραστικά για τον έφηβο, μερικές φορές δύσκολα και φλύαρα. Εκείνα τα
εκτενέστατα κείμενα όπως το «Ανώτατη Παιδεία ­ πώς φτάσαμε στο αδιέξοδο» με τα
άπειρα στατιστικά στοιχεία που κουράζουν, οι ατελείωτοι δικανικοί λόγοι,
κάνουν τα παιδιά να θέλουν να πεταχτούν από τα παράθυρα της τάξης. Όσο για το
βιβλίο Ιστορίας της Α’ Λυκείου που αναμορφώθηκε ­ στο οποίο η ιστορικός κ.
Μαριάννα Κορομηλά εντόπισε πολλές ανακρίβειες, όπως ότι η Ακυλήια βρίσκεται
στην… Κροατία αντί της Ιταλίας ­ η κ. Καϊμάκη θεωρεί ότι έχει μεν θαυμάσιο
αντικείμενο (πολιτισμική πρόσφορα του Ελληνισμου από την αρχαιότητα ως την
αναγέννηση) ωστόσο παρέχει «έναν καταιγισμό ιστορικών πληροφοριών που μπορεί
να τον αντιληφθεί κανείς και μόνο με το ξεφύλλισμα του. Αδυνατούν τα παιδάκια
της Α’ Λυκείου να αφομοιώσουν όλο αυτό το υλικό και η προσπάθεια να επιτευχθεί
αυτό, βλάπτει και την κριτική θεώρηση του πολιτισμού».

Η κ. Καϊμάκη δηλώνει επίσης επιφυλακτική για τα βιβλία «Νεοελληνική
Λογοτεχνία» και «Θέματα νεοελληνικής ιστορίας» της Γ’ Λυκείου, που είναι
εφετινά και η πορεία της διδασκαλίας θα φανερώσει καλύτερα τα προβλήματα ή τις
αρετές τους. Αντίθετα, τα βιβλία μαθηματικών του Λυκείου, όπως αναφέρει ο
γενικός γραμματέας της μαθηματικής εταιρείας κ. Ι. Τυρλής βρίσκονται σήμερα σε
αρκετά καλό επίπεδο. «Όμως», σημειώνει ο κ. Τυρλής, «υπάρχουν πάντα περιθώρια
βελτίωσης και για να επιτευχθεί αυτό ο μοναδικός επιστημονικά αποδεκτός τρόπος
είναι η αξιολόγηση των βιβλίων».