ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Το μανιφέστο της ελπίδας

Δώδεκα λεπτά τους χειροκροτούσαν. Δεκαέξι φορές τους κάλεσαν στη σκηνή.
«Φιντέλιο»: το μανιφέστο της οικουμενικής ελπίδας.

Φλορεστάν και Λεονόρα. Ένας ύμνος στην ελευθερία και την πίστη

Ο βραχύς εικοστός αιώνας τελειώνει άσχημα, γράφει κάπου ο Έρικ Χόμπσμπομ. Στον
κόσμο υπάρχουν σήμερα κάπου 50 εκατομμύρια πρόσφυγες που πολιορκούν τις
πλούσιες χώρες και ασκούν μια πίεση που αργά ή γρήγορα θα οδηγήσει σε τραγικές
καταστάσεις. Παρά την εξαφάνιση των ολοκληρωτικών καθεστώτων, μόνο το ένα
πέμπτο των κυβερνήσεων μπορεί να υπερηφανεύεται για τις επιδόσεις του στα
ανθρώπινα δικαιώματα. Η ασθένεια του εθνικισμού μεταδίδεται γρηγορότερα κι από
το AIDS. Η μόλυνση του περιβάλλοντος καθιστά ορισμένες ζώνες του πλανήτη
ακατοίκητες. Για πρώτη φορά στην ιστορία, η οικονομική ανάπτυξη δεν δημιουργεί
αλλά καταργεί θέσεις εργασίας. Η αβεβαιότητα και ο φόβος για το μέλλον
μεγαλώνουν. Κι έχουν αρχίσει πάλι τα παιχνίδια με τον πόλεμο, που καίει όποιον
έχει την ψευδαίσθηση ότι ελέγχει τη φωτιά του.

Πώς εξηγείται τότε το μέγα πλήθος και το ακόμη μεγαλύτερο πάθος για τον
«Φιντέλιο»; Το κοινό που παρακολούθησε την προχθεσινή πρεμιέρα της Σκάλας του
Μιλάνου και ξέσπασε σε χειροκροτήματα όταν η Λεονόρα-Φιντέλιο απελευθέρωσε τον
Φλορεστάν ήταν τουλάχιστον ετερόκλητο. Ανάμεσά τους, ο πρόεδρος της
Δημοκρατίας Κάρλο Ατζέλιο Τσάμπι και ο πρώην «τρομοκράτης» Αντριάνο Σόφρι. Ο
Χόμπσμπομ και ο Γάλλος «φιλόσοφος» Μπερνάρ-Ανρί Λεβύ. Ο Γιόσκα Φίσερ και ο
Ρώσος συνάδελφός του Ίγκορ Ιβανώφ. «Η παρουσία του Ιβανώφ σ’ αυτό το θέατρο
την ώρα που ο στρατός του προβαίνει σε μια γενοκτονία στην Τσετσενία συνιστά
κάτι περισσότερο από σκάνδαλο», δήλωσε ο Σόφρι. «Εγώ βρίσκομαι εδώ εκ μέρους
όλων των φυλακισμένων, για να ενώσω τη φωνή μου με τον ύμνο του Μπετόβεν για
την απελευθέρωσή τους». Αυτό ακριβώς εννοούσαν και οι 200 οπαδοί του Μπετίνο
Κράξι, μεταξύ των οποίων οι γιοι του και η αδελφή του, που διαδήλωναν έξω από
το θέατρο φωνάζοντας «Λευτεριά στον Μπετίνο».

Η ανθρωπότητα το έχει ανάγκη τελικά το μήνυμα του «Φιντέλιο». Μπορεί να μην
πιστεύει πια κανείς στην πρόοδο και στον ανθρωπισμό, μπορεί οι διανοούμενοι να
συναγωνίζονται σε κυνισμό και απαισιοδοξία και να θεωρείται αφελής όποιος
εξακολουθεί να μάχεται για να είναι τα πράγματα όπως θα έπρεπε να είναι, αλλά
δεν παύει να μας ξεσηκώνει μια όπερα που γράφτηκε πριν από δύο αιώνες. Παρά
τον ζόφο που μας διακατέχει, γράφει ο συγγραφέας Κλαούντιο Μάγκρις στην
«Κοριέρε», φαίνεται πως εξακολουθούν να μας συγκινούν τα δύο βασικά μηνύματα
του έργου: η μάχη κατά της τυραννίας και η ηρωική ερωτική συζυγική πίστη,
ουσιαστικά δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, αφού δεν νοείται αυθεντική ευτυχία
και ατομική πληρότητα χωρίς αξιοπρέπεια και δεν υπάρχει αξιοπρέπεια για
κανέναν όταν άλλοι άνθρωποι γύρω του είναι αλυσοδεμένοι.

«Κάποτε το μέλλον ήταν πολύ καλύτερο», έλεγε ο Καρλ Βαλεντίν, ο μεγάλος
ποιητής των καμπαρέ τη δεκαετία του ’20. Μα εμείς, μαζί με τον Φλορεστάν και
τη Λεονόρα, επιμένουμε να ελπίζουμε.