ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η πηγή του αντιαμερικανισμού

Οι οδομαχίες και οι καταστροφές που έγιναν κατά την πρόσφατη επίσκεψη του
προέδρου Κλίντον στην Αθήνα φέρνουν δραματικά στο προσκήνιο δύο κρίσιμα
προβλήματα που συσχετίζονται άμεσα με την ωριμότητα της πολιτικής μας
κουλτούρας και τη λειτουργία της φιλελεύθερης (αστικής) δημοκρατίας.

Όμως πρώτα πρέπει να απαντήσουμε στο εξής ερώτημα: ποια είναι, τέλος πάντων, η
πηγή του σημερινού αντιαμερικανισμού; Μέσα σε αυτό το πλαίσιο θα μπορούσε
εύλογα να υποθέσει κανείς ότι ο τελευταίος τροφοδοτείται κατ’ αρχήν από μία
ιδεολογική εστία. Δηλαδή, το αναμφισβήτητο γεγονός ότι οι ΗΠΑ ηγεμονεύουν
παγκόσμια στο σύστημα της ελεύθερης αγοράς, που με την αναλγησία του γεμίζει
τον κοινωνικό χώρο με εκατομμύρια φτωχούς ή ανέργους και επιβάλλει τον
χολιγουντιανό πολιτισμό των τεχνικών εφέ και της παρακμής.

Πώς όμως περιορίζονται ή ανατρέπονται οι δυσβάσταχτες παρενέργειες που
εκκολάπτει η λογική του ελάχιστου κράτους; Χωρίς να απορρίπτουμε τη σημαντική
λειτουργία που διαδραματίζει κάποιες φορές η διαδήλωση, είναι δυνατόν να
πιστεύει κανείς σοβαρά ότι μπορεί το συγκεκριμένο εγχείρημα της ευθείας
αντιπαράθεσης με τον πρόεδρο των ΗΠΑ μερικών χιλιάδων διαδηλωτών να έχει
ιστορική επάρκεια για να επιτευχθεί ο παραπάνω ιδεολογικός στόχος (έστω και με
την αποστολή κάποιων ηχηρών μηνυμάτων);

Πρέπει, λοιπόν, κατ’ ανάγκην οι προσπάθειές μας να είναι διεθνικές. Έτσι, θα
ήταν χρήσιμη η συνεργασία των εθνικών κρατών σε πολιτικό επίπεδο για να
εξοβελίζονται οι υπόγειες συναλλαγές των πολυεθνικών επιχειρήσεων. Ακόμα θα
ήταν αναγκαία η αναδιαμόρφωση του ΟΗΕ, ώστε να είναι ο τελευταίος λιγότερο
εξαρτημένος από τις ΗΠΑ. Από την άλλη μεριά, ο Ε. Μορέν μάς έχει διδάξει ότι
οι σημερινές διεθνείς σχέσεις είναι διαλογικές. Είναι δηλαδή ταυτόχρονα
σχέσεις ανταγωνισμού και σύμπραξης. Είναι σχέσεις που απαιτούν ευρύτερες
ιδεολογικές συμμαχίες ή συνομαδώσεις για να επιτευχθεί ο παραπάνω στόχος. Η
αλήθεια αυτή επιβεβαιώνεται ακόμη περισσότερο από την έκρηξη της παγκόσμιας
χρηματιστηριακής κερδοσκοπίας ή την εξάπλωση των διεθνών δικτύων του
οργανωμένου εγκλήματος.

Όπως εντοπίζει μάλιστα ο Ι. Ραμονέ, τα πραγματικά αφεντικά είναι αόρατα. Είναι
οι διαχειριστές των συνταξιοδοτικών και των επενδυτικών αμοιβαίων κεφαλαίων.
Είναι δυνατόν, λοιπόν, να ισχυρίζεται κανείς με πειστικότητα ότι ο πραγματικός
«εχθρός» μπορεί να τρωθεί με αντιαρματικές ρουκέτες ή με τις οδομαχίες;

Αν, αντίστροφα, ο αντιαμερικανισμός τροφοδοτείται από την ιστορική μας μνήμη
(στήριξη της χούντας του 1967) ή την πρόσφατη πολιτική πρακτική των ΗΠΑ
(Κόσοβο), τότε είναι αναγκαίο η αντιπαλότητα αυτή να εντάσσεται ιεραρχημένα
και να συσχετίζεται με τη συνολική μας εθνική στρατηγική (ΟΝΕ, Τουρκία,
Κύπρος, Σύνοδος Ελσίνκι κ.λπ.). Διαφορετικά, είναι ωφέλιμο να θυμόμαστε
πάντοτε την ιστορική διαδρομή του χρόνου και να ζούμε μόνιμα με την αίσθηση
της «διαχρονίας» ως έθνος και μεμονωμένα άτομα, αλλά μια τυφλή ιστορική
αντίθεση ξεκομμένη από τους σημερινούς εθνικούς σχεδιασμούς οδηγεί
νομοτελειακά σε τρομερά αδιέξοδα. Όμως εδώ πρέπει να είμαστε ειλικρινείς,
γιατί αυτό το έργο πιστεύω ότι θα το δούμε πολλές φορές ακόμη. Πίσω, δηλαδή,
από τις τελευταίες οδομαχίες στην Αθήνα πλανιέται το φάντασμα μιας παρωχημένης
πολιτικής κουλτούρας κάποιων «πρωτοπόρων» κομματικών χώρων, μιας avant-garde,
μιας εμπροσθοφυλακής της ιστορίας που βρίσκεται πάνω από την κοινωνία και
μεταλαμπαδεύει την ξεχωριστή πολιτική της συνείδηση στους απλούς πολίτες που
ακολουθούν.

Ένας αγώνας για τις μάζες χωρίς τις μάζες. Ένα ελάχιστο τμήμα των
επαγγελματιών της πολιτικής που προσπαθεί να επιβάλει την πολιτική του επιλογή
χωρίς να διαθέτει μια στοιχειώδη, έστω, κοινωνική αντιπροσωπευτικότητα.
Δυστυχώς, από τον Marx δεν κράτησαν τη ριζοσπαστική του θεώρηση για τα
κοινωνικά φαινόμενα, αλλά μία αντίληψη που εκ των πραγμάτων αναθεωρήθηκε από
την ίδια την ιστορία.

Πάντως, από την ανάλυση τούτη αναδεικνύεται ταυτόχρονα και μία άλλη αλήθεια,
για την οποία είχε μιλήσει ο Ν. Bobbio. Δηλαδή, ότι η φιλελεύθερη αστική
δημοκρατία δεν μπόρεσε να διαμορφώσει ένα επαρκώς καλλιεργημένο στρώμα
δραστήριων πολιτών που θα συμμετέχει ενεργά στη δημόσια ζωή του τόπου του.
Αντ’ αυτού βλέπουμε τη σιωπηρή πλειοψηφία των συμπολιτών μας να αναλώνει τη
ζωτικότητά της στο σούπερ μάρκετ ή στον σύλλογο γονέων και κηδεμόνων. Τίποτε
το κακό με αυτά. Αλλά μόνο με τα τελευταία δεν συγκροτείται η εικόνα ενός
ενεργού πολίτη. Όσο λοιπόν οι απλοί πολίτες δεν θα συμβάλλουν με τη δράση τους
στη διαμόρφωση ενός διαφορετικού πολιτικού πολιτισμού, κάποιοι άλλοι θα
εκθέτουν διεθνώς το κύρος της χώρας μας.

Ο Γρηγόρης Καλφέλης είναι αναπληρωτής καθηγητής της Νομικής Σχολής του
Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.