ΔΡΟΜΟΙ

Να γράφει κανείς…

… για τον πόλεμο είναι πολύ δύσκολο. Γι’ αυτό, λίγοι είναι οι συγγραφείς που
κατάφεραν να γράψουν για μεγάλες μάχες, όπως ο Τολστόι. Ίσως γιατί ­ αντίθετα
με ό,τι συμβαίνει στις πραγματικές μάχες ­ κάποτε γίνεται βαρετό να
παρακολουθεί κανείς τη μονότονη τροχιά από τις βόμβες πάνω στις σελίδες. Να
γράφεις για τον πόλεμο είναι δύσκολο και τεχνικά, γιατί οι μάχες έχουν πολλές
όψεις ­ αυτή που βλέπουν οι πολλοί από μακριά και εκείνη που βλέπει ο
πολεμιστής μέσα στην κλαγγή των όπλων. Να μετράει κανείς τους νεκρούς είναι
και αυτό δύσκολο ­ ακόμη πιο δύσκολο στα Βαλκάνια. Γι’ αυτό, εκείνοι που
θέλουν να ζήσουν, προτιμούν να τους κρατούν βαθιά θαμμένους, ιδιαίτερα ύστερα
από αδελφοκτόνους πολέμους. Γιατί όσοι βρέθηκαν είτε στη μια είτε στην άλλη
όχθη γνωρίζουν το κόστος, γνωρίζουν πως ο σημερινός νικητής μπορεί να είναι ο
αυριανός ηττημένος. Μα οι τυμβωρύχοι ξεθάβουν τους νεκρούς χωρίς κανένα
κόστος, μετρούν τα πτώματα χωρίς κανένα δάκρυ, γιατί οι ίδιοι βρίσκονται
μακριά ­ ανοίγουν τάφους για να τους ξαναγεμίσουν με άλλα κορμιά.

Ο πόλεμος…

… έχει αναδείξει μεγάλους συγγραφείς. Πολλοί από αυτούς υπήρξαν πολεμιστές,
θα διαπιστώσει ο αναγνώστης που θα διαβάσει τα δύο «Βιβλία του Πολέμου». Το
ένα το επιμελήθηκε ο Τζον Κίγκαν (εκδ. Penguin) και το άλλο ο Σεμπάστιαν Φοκς
(εκδ. Vintage). Είναι μια δυσάρεστη αλχημεία να μετατρέπει κανείς το αίμα σε
μελάνι. Όπως και αν επιλέξει ο συγγραφέας να σταθεί απέναντι στον πόλεμο,
λίγες είναι οι φορές που δεν συγκλονίζει τον αναγνώστη. Στο «Ταξίδι στο τέλος
της νύχτας» του Σελίν, ο αφηγητής λέει: «Θυμάμαι καθαρά πως μόλις πρόλαβε να
πει “Πόσο ψωμί έχουμε;” Αυτό ήταν όλο. Ύστερα όλα έγιναν φωτιά και βοή. Μα
τέτοια βοή που δεν μπορούσες να τη φανταστείς. Τα μάτια μας, τα αυτιά μας, η
μύτη μας και το στόμα μας γέμιζαν τόσο πολύ από αυτή τη βοή, που σκέφτηκα πως
όλα είχαν πια τελειώσει και πως και εγώ ο ίδιος είχα γίνει φωτιά και βοή». Το
ψωμί γίνεται το μέσον του Σελίν. Στον ανεστραμμένο κόσμο του πολέμου, αυτό που
τρέφει χρησιμοποιείται για να περιγράψει αυτό που καταστρέφει.

Ο νεαρός ήρωας…

… στο «Ουδέν νεώτερο από το Δυτικό μέτωπο» του Έριχ Μαρία Ρεμάρκ σκοτώνει
έναν εχθρό στην ουδέτερη ζώνη και τον κοιτάζει που πεθαίνει. Βγάζει από την
τσέπη του νεκρού τα χαρτιά του και διαβάζει: «Ζεράρ Ντιβάλ, τυπογράφος.
Σκότωσα τον Ζεράρ Ντιβάλ τον τυπογράφο. Τώρα πρέπει να γίνω τυπογράφος, να
γίνω τυπογράφος, τυπογράφος». Η επανάληψη δηλώνει πως ο αφηγητής θα μπορούσε
να ήταν στη θέση του νεκρού ­ και οι δυο εχθροί είναι ανταλλάξιμοι, αναλώσιμοι
στην τρομερή οικονομία του πολέμου.

Το στρατιωτάκι…

… σαν πιόνι βρίσκεται πιο κοντά στη σημερινή απομυθοποιημένη αντίληψη του
πολέμου. Ώσπου να γράψει ο Τζόζεφ Χέλερ το «Catch-22», ο πόλεμος είχε ήδη
γίνει ένα παιχνίδι θανάτου για σαλόνι: από το Βιετνάμ και τον πόλεμο στον
Περσικό μέχρι το Κοσσυφοπέδιο. Τα πτώματα κουκκίδες πάνω σε μια φωσφορίζουσα
οθόνη, σκορ, πρόσχημα για την επόμενη καταστροφή.