ΔΡΟΜΟΙ

Η δουλειά…

… του δημοσιογράφου δεν είναι να περιγράφει την πραγματικότητα, αλλά να την
εκφράζει όπως αυτός τη βλέπει. Οι σημερινές εφημερίδες αντανακλούν λιγότερο
την πραγματικότητα και περισσότερο την έκφρασή της. Αυτοί οι «αφορισμοί»
περιλαμβάνονται στο βιβλίο «Η κατασκευή της πληροφορίας» της δημοσιογράφου της
«Λιμπερασιόν» Φλοράνς Ωμπενάς και του φιλοσόφου και ψυχαναλυτή Μιγκουέλ
Μπενασαγιάγκ (εκδ. La Decouverte). Θα μπορούσε άραγε να ήταν διαφορετικά; Αυτό
που προτείνουν πάντα οι εφημερίδες στους αναγνώστες τους δεν είναι αυτή
καθεαυτή η πραγματικότητα, αλλά μια έκφρασή της ­ λιγότερο ή περισσότερο
πιστή. Αυτό που θέλουν, βέβαια, να πουν οι δύο συγγραφείς είναι πως στις μέρες
μας στα μέσα ενημέρωσης αυτή η έκφραση προδίδει ολοένα και περισσότερο την
πραγματικότητα. Γιατί; Αν εξαιρέσει κανείς τους εξωτερικούς καταναγκασμούς, η
αιτία θα πρέπει να αναζητηθεί στα κριτήρια, στους «κανόνες» με τους οποίους τα
μέσα μαζικής ενημέρωσης (ηλεκτρονικά και έντυπα) κάνουν τη δουλειά τους.

Ποιους κανόνες;…

… Την επίμονη αναζήτηση, ας πούμε, συμβολικών προσώπων. «Πυρκαγιά;
Αναζητήστε τον ηρωικό πυροσβέστη. Διαδήλωση; Αναζητήστε τον αρχηγό». Έτσι, τα
θέματα γίνονται πιο ζωντανά, αλλά οι κίνδυνοι είναι μεγαλύτεροι: υποταγή στον
εντυπωσιασμό, στην επανάληψη («όλος ο κόσμος κοιτάζει το ίδιο πρόσωπο, στο
ίδιο μέρος, την ίδια στιγμή»), σε κάποιες αναπόφευκτες «πινελιές» για να είναι
«πιο αληθοφανής» η πραγματικότητα.

Άλλοι κανόνες;…

… Ο νόμος της εγγύτητας, σύμφωνα με τον οποίο τραβάει την προσοχή του
αναγνώστη μονάχα κάτι που είναι κοντινό σε αυτόν. Η προσοχή που δίνεται στο
ασυνήθιστο εις βάρος του συνηθισμένου («η είδηση γεννιέται όταν σπάνε τα όρια
του φυσιολογικού»). Το υποτιθέμενο ενδιαφέρον του κοινού, που όμως καταλήγει
σε ένα φαύλο κύκλο («τα μέσα ενημέρωσης μιλούν γι’ αυτό που μιλάει το κοινό
και το κοινό μιλάει γι’ αυτό που μιλούν τα μέσα ενημέρωσης»). Η «λατρεία των
αριθμών», που σε μια φυσική καταστροφή ή σε μια σφαγή υποχρεώνει σε έναν
ανταγωνισμό θλιβερών απολογισμών.

Η ιδεολογία…

… της επικοινωνίας έχει γίνει κυρίαρχη ιδεολογία της μεταμοντέρνας εποχής.
Και οδηγεί σε μια αυταπάτη, σε μια εμμονή στη «διαφάνεια» που σπρώχνει τους
δημοσιογράφους «να δείχνουν, να ανακαλύπτουν», ώστε να ξεσκεπαστούν και να
τιμωρηθούν οι «κακοί» και να δικαιωθούν οι «ενάρετοι». Όλα αυτά είναι μύθος,
λένε οι δυο συγγραφείς, όχι γιατί δεν είναι αναγκαία, αλλά γιατί δεν είναι
επαρκή, αφού ­ όπως πολλές φορές έχει δείξει η Ιστορία ­ η γνώση δεν εμποδίζει
την επανάληψη. Δεν υπάρχει λοιπόν καμιά ελπίδα; Και αν υπάρχει, σε ποιους να
την εμπιστευτεί κανείς; Ίσως πάλι στους δημοσιογράφους, μα σε εκείνους που
ξέρουν να βλέπουν τις πολλές και διαφορετικές όψεις των πραγμάτων, που ξέρουν
να περνούν από κόσκινο τον τρόπο που κοιτάζουν την πραγματικότητα, που έχουν
επίγνωση πως αργά ή γρήγορα η πραγματικότητα θα πάρει την εκδίκησή της, θα
αναποδογυρίσει τους «αυτοματισμούς» που υπαγορεύουν την κατασκευή της πληροφορίας.