Κανόνες για κατηγορουμένους

Στο εδώλιο για υπεξαίρεση ή άλλα οικονομικά εγκλήματα; Μη δείχνετε
ακριβοθώρητος, επιλέξτε καλύτερα ένα συμπαθητικό, μικρομεσαίο ντύσιμο και
αφήστε την ημέρα της δίκης το χρυσό ρολόι στο σπίτι… Η κατηγορία είναι
βιασμός; Κρατήστε χαμηλωμένο το βλέμμα, φροντίστε στο δικαστήριο να φαίνεται
ότι σας στηρίζει ολόψυχα η οικογένειά σας, μη δείξετε σε καμιά στιγμή πόσο
αγαπάτε ή πόσο μισείτε τις γυναίκες…

Ο κατάλογος με τους κανόνες «καλής συμπεριφοράς» καλύπτει όλους τους
κατηγορούμενους και όλα τα αδικήματα. Και σε αρκετές δίκες οι ενδιαφερόμενοι
τους ακολουθούν κατά γράμμα. Γιατί έχει αποδειχθεί ότι ένας «καλός
κατηγορούμενος» έχει πάντοτε καλύτερη μεταχείριση (και μοίρα…) από έναν
αδιάφορο ή εκνευριστικό κατηγορούμενο. Πολύ περισσότερο εάν η δικαστική
υπόθεση δεν είναι ξεκάθαρη, αλλά γεμάτη αμφιβολίες. Κι ακόμη περισσότερο εάν
μια τέτοια υπόθεση καλείται να δικάσει ένα δικαστήριο ενόρκων, που σε όλη τη
διάρκεια της δίκης εξετάζουν τον κατηγορούμενο από την… κορυφή έως τα νύχια.

Το… σαβουάρ βιβρ των κατηγορουμένων είναι γνωστό σε όλους σχεδόν τους
δικηγόρους ­ ιδίως τους ποινικολόγους ­ και τους δικαστές. Και μπορεί να
μεταμορφώσει έναν κατηγορούμενο την ημέρα της δίκης εξασφαλίζοντας μια
αθωωτική απόφαση, εάν οι περιστάσεις και τα στοιχεία της δικογραφίας την
ευνοούν, ή τη μικρότερη δυνατή καταδίκη. Γιατί στις περισσότερες δίκες, όπως
τονίζουν οι δικηγόροι, «η καλή μέρα φαίνεται από το πρωί». Και το πρώτο βήμα
είναι ο κατηγορούμενος να εμφανίζεται συμπαθής. Διαφορετικά στην υπόθεση «έχει
προστεθεί ένα ακόμη αρνητικό στοιχείο…».

Αρκετοί ανακριτές έχει συμβεί να συναντήσουν κάποια από τα πρόσωπα που
εξέτασαν στο στάδιο της ανάκρισης, μήνες αργότερα και στο ακροατήριο, ως
δικαστές.

Σε μια άλλη υπόθεση που έχει ωστόσο τον ίδιο κατηγορούμενο. Και εκπλήσσονται
με την «αλλαγή νοοτροπίας και εικόνας» που διαπιστώνουν. «Η αλήθεια είναι ότι
η αλλαγή αυτή είναι φυσιολογική», σημειώνει ο ποινικολόγος Αθαν. Κεχαγιόγλου.
«Στον ανακριτή ένας κατηγορούμενος εμφανίζεται να απολογηθεί ταλαιπωρημένος,
ατημέλητος, πανικοβλημένος τις περισσότερες φορές, ενώ σπάνια η εμφάνισή του
μπορεί να επηρεάσει τις εξελίξεις. Στη δίκη τα πράγματα αλλάζουν και ο καιρός
που μεσολαβεί δίνει τη δυνατότητα να μελετήσεις αρκετές λεπτομέρειες…».

Στο δικαστήριο, λοιπόν, ο κατηγορούμενος (είτε βρισκόταν υπό κράτηση είτε ήταν
ελεύθερος πριν από τη δίκη) εμφανίζεται ευπρεπής, καθαρός, φρεσκοξυρισμένος
και συνήθως με κοστούμι και γραβάτα. Και αυτός είναι ο βασικός κανόνας για μια
«θετική εμφάνιση» στο εδώλιο. «Τίποτα δεν είναι δεδομένο, αλλά η πρώτη
εντύπωση που θα σχηματίσει η έδρα έχει την αξία της», τονίζει ο σύμβουλος του
Δικηγορικού Συλλόγου Αθήνας Νικόλας Κανελλόπουλος. Από εκεί και πέρα, ο
κατηγορούμενος καλείται να δείξει και στον δικηγόρο του ότι δεν είναι
«ανεπίδεκτος μαθήσεως». Αλλά και ο δικηγόρος φαίνεται από την πλευρά του εάν
υπήρξε «καλός δάσκαλος…».

Όπως προκύπτει από την εξέλιξη εκατοντάδων δικών, ένας προκλητικός, οξύθυμος
κατηγορούμενος που επιτίθεται σε μάρτυρες, αλλά και στην έδρα, δεν κέρδισε
ποτέ τίποτα. «Αυτό είναι βέβαιο», παραδέχεται ο κ. Κεχαγιόγλου. «Ο
κατηγορούμενος πρέπει να απέχει από προκλήσεις.

Η έκρηξή του στο δικαστήριο έχει νόημα μόνον όταν είναι πασίδηλη η αθωότητά
του. Διαφορετικά πρέπει να έχει την εικόνα ταπεινού και αγανακτισμένου αθώου
χωρίς υπερβολές. Όταν τα στοιχεία αφήνουν τέτοια περιθώρια. Γιατί, κακά τα
ψέματα, η εικόνα που έχει όποιος βρίσκεται στο εδώλιο είναι εκ των προτέρων
εικόνα ενόχου. Οι “εξυπνακισμοί” συνεπώς δεν έχουν νόημα και είναι σίγουρο ότι
εκνευρίζουν δικαστές και ενόρκους…».

Ανάλογα με το αδίκημα που αντιμετωπίζει, ο κατηγορούμενος καλείται να
καθορίσει και τη στάση του. Το ίδιο, ουσιαστικά, κάνει και ο δικηγόρος του
εκείνη την ώρα, αφού «κανόνες» σε μια αίθουσα δικαστηρίου υπάρχουν για όλους.

«Σε μια υπόθεση ναρκωτικών για παράδειγμα, που μπορεί να υπάρχει και ο
ισχυρισμός της προσωπικής χρήσης, ο κατηγορούμενος δεν πρέπει να δείχνει και ο
υγιέστερος άνθρωπος του κόσμου. Ενώ κρίσιμη είναι η στιγμή στην απολογία,
ιδίως σε εγκλήματα κατά της ζωής. Όταν έχεις ισχυρισμό περί αθωότητας, μία
αντίφαση, μία λάθος περιγραφή οδηγεί αμέσως σε ενοχή…», αναφέρει ο κ.
Κεχαγιόγλου, ενώ για τον Νικ. Κανελλόπουλο εξίσου σημαντική είναι και η ώρα
της αγόρευσης.

«Σε αμφίβολες υποθέσεις ­ σημειώνει ­ μια δυναμική, ουσιαστική αγόρευση μπορεί
να ανατρέψει καταστάσεις…».

Η εικόνα επηρεάζει δικαστές και ενόρκους

Η σκηνική παρουσία του κατηγορουμένου επηρεάζει τους κρίνοντες και δεν είναι
λίγες οι περιπτώσεις που η αναγνώριση ενός ελαφρυντικού ­ που οδήγησε και σε
μικρότερη ποινή ­ ήταν αποτέλεσμα της συμπάθειας που ένιωσε η έδρα γι΄ αυτόν
που βρισκόταν στο εδώλιο.

«Η εικόνα του κατηγορουμένου αναμφισβήτητα παίζει ρόλο και για τον δικαστή
ακόμη», παραδέχεται ο πρόεδρος της Ένωσης Δικαστών και Εισαγγελέων,
αντιπρόεδρος του Αρείου Πάγου Κων. Λυμπερόπουλος. «Πολύ περισσότερο για τον
ένορκο, ο οποίος λειτουργεί πιο πολύ συναισθηματικά. Σε δίκες μάλιστα που
κρατούν αρκετές ημέρες, η προσωπικότητα του κατηγορουμένου εξελίσσεται σε
βασικό στοιχείο γιατί τον πλησιάζει περισσότερο η έδρα. Κι αυτό σε καμία
περίπτωση δεν οδηγεί σε έλλειμμα δικαιοσύνης γιατί δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι
άνθρωποι δικάζουν ανθρώπους…». Σε αρκετές δίκες που στηρίχθηκαν στα ίδια
στοιχεία οι αποφάσεις υπήρξαν εκ διαμέτρου αντίθετες. Και αυτό σε μεγάλο βαθμό
αποδόθηκε και στον επηρεασμό του δικαστηρίου, και ιδίως των ενόρκων, από την
εικόνα του κατηγορουμένου. Στη γνωστή περίπτωση του Αθαν. Νάσιουτζικ τέσσερα
δικαστήρια εξέδωσαν διαφορετικές αποφάσεις. Δύο αθωωτικές και δύο
καταδικαστικές σε ισόβια. Το αποτέλεσμα της δίκης του γνωστού βιομηχάνου Ιωσ.
Βαγιωνή αρκετοί δικηγόροι εκτιμούν ότι θα ήταν διαφορετικό εάν ο
κατηγορούμενος «δεν είχε πλούτη, εξωσυζυγική σχέση και δεν παρουσιάζει μια
ψυχρή εικόνα στο δικαστήριο…».

Χαρακτηριστικό παράδειγμα που μια απόφαση στηρίχθηκε στη σκηνική παρουσία του
κατηγορουμένου ήταν, για τον ποινικολόγο Αθ. Κεχαγιόγλου, η περίπτωση του
28χρονου Κυρ. Απειρανθίτη, ο οποίος καταδικάστηκε ως συμμέτοχος στη δολοφονία
ενός νεαρού ζευγαριού στη Βάρκιζα προ δεκαετίας. «Πρωτοδίκως είχε καταδικαστεί
σε δις ισόβια, αλλά στο Εφετείο η ποινή μειώθηκε στα 25 χρόνια, αφού του
αναγνωρίσθηκε ελαφρυντικό. Ήταν εξαιρετικά συμπαθής περίπτωση κατηγορουμένου
και αυτό λειτούργησε. Δεν υπήρχε κανένα νεώτερο στοιχείο στην υπόθεση. Ακόμη
και τα Μέσα Ενημέρωσης απέφυγαν να τον παρουσιάσουν ως “ανθρωπόμορφο
τέρας”…». Για την ιστορία, πάντως, η εφετειακή απόφαση για τον νεαρό
αναιρέθηκε από τον Άρειο Πάγο και επανήλθαν τα ισόβια. «Ακόμη και στην
περίπτωση του Βαγγέλη Ρωχάμη, τα δικαστήρια πλέον δεν εξαντλούν τα όρια»,
αναφέρει ο κ. Κεχαγιόγλου. «Αμφιβάλλει κανείς ότι σήμερα αντιμετωπίζεται ως
συμπαθής κατηγορούμενος γιατί δείχνει να κουβαλά έναν “κώδικα τιμής” που
επηρεάζει τα δικαστήρια αλλά και την κοινή γνώμη;».