Από δισεκατομμυριούχοι, καταζητούμενοι

Η λίστα με τους καταζητούμενους για απάτες Ρώσους ­ πρώην δισεκατομμυριού-χους
­ μακραίνει. Πρόκειται για το συμβολικό τέλος της εποχής που η Ρωσία πάσχιζε
να εδραιώσει την καπιταλιστική αγορά στην πρώην κομμουνιστική οικονομία της

Ο Μπορίς Μπερεζόφσκι εισέρχεται με τη συνοδεία σωματοφυλάκων σε κεντρικό ξενοδοχείο, στο Παρίσι. Εκεί έδωσε μια συνέντευξη Τύπου, όπου ανακοίνωσε την απόφασή του να μην επιστρέψει ποτέ στη Ρωσία

Ο Μπορίς Μπερεζόφσκι, ένας Ρώσος επιχειρηματίας γνωστός για τις απεριόριστες
πολιτικές του φιλοδοξίες, βρέθηκε πριν από λίγους μήνες σε δείπνο που
οργανώθηκε στη ρωσική πρωτεύουσα.

Εκεί, οι επικεφαλής γνωστών δυτικών εταιρειών συστήθηκαν ως «πρόεδρος»,
«διευθυντής» και «αντιπρόεδρος». «Μπορίς Μπερεζόφσκι», είπε ο ίδιος.
«Άνεργος».

Αργότερα, ο τηλεοπτικός παρουσιαστής Γεβγένι Κισέλιοφ, που ήταν παρών σε
εκείνο το δείπνο, ρώτησε τον Μπερεζόφσκι τι εννοούσε με τη λέξη «άνεργος». Ο
Ρώσος μεγιστάνας απάντησε: «Είμαι ένας σύμβουλος.

Πρόκειται για μια άμισθη εργασία. Ένας σύμβουλος του επιτελείου του Ρώσου
προέδρου. Αυτό είναι όλο. Κατά κάποιον τρόπο είμαι ένας ελεύθερος
επαγγελματίας».

Ποτέ όμως στο παρελθόν ένας ελεύθερος επαγγελματίας δεν εκινείτο τόσο ελεύθερα
στα ανώτατα κλιμάκια του Κρεμλίνου ­ στο οικογενειακό περιβάλλον του προέδρου
Γιέλτσιν, στους χώρους του γραφείου του, στο μεγαλύτερο τηλεοπτικό δίκτυο της
Ρωσίας, σε μυστικές αποστολές στην Τσετσενία κατά τη διάρκεια του πολέμου, στη
διαχείριση επικερδών επιχειρήσεων άντλησης πετρελαίου, αεροπορικών εταιρειών
και εφημερίδων. Ο κατάλογος είναι ατελείωτος.

Όταν, λοιπόν, την περασμένη εβδομάδα το όνομα του Μπερεζόφσκι φιγουράρισε στη
λίστα των ενταλμάτων σύλληψης για απάτη που εκδόθηκαν από τη ρωσική
Εισαγγελία, η ρωσική πολιτική ελίτ θορυβήθηκε και δεν ησύχασε ούτε μετά την
άρση του εντάλματος, την περασμένη Τετάρτη. Το γεγονός ότι το πρόσωπο του
Μπερεζόφσκι, του πιο «διάσημου» μιας γενιάς νέων καπιταλιστών, τοποθετήθηκε σε
μια αφίσα καταζητούμενου, δεν άφηνε περιθώρια για πολλές ερμηνείες σχετικά με
το τι μέλλει γενέσθαι.

Η «ολιγαρχία»

Η προσθήκη στη λίστα και του ονόματος του Αλεξάντερ Σμολένσκι, του «μεγιστάνα»
που κάποτε ονειρεύτηκε να ανοίξει το πρώτο υποκατάστημα της Μπανκ οφ Αμέρικα
στη Ρωσία, ενέτεινε τη διαπίστωση της κατάρρευσης του καπιταλιστικού ονείρου
της Ρωσίας. Η εποχή των επτά ισχυρών επιχειρηματιών, που μετέφραζαν τις
διασυνδέσεις στο Κρεμλίνο σε πλούτο και δύναμη, τελείωσε στις 17 Αυγούστου,
όταν το ρούβλι υποτιμήθηκε και η ρωσική οικονομία πήρε τον κατήφορο.

Το κλαμπ των πλουτοκρατών ήταν γνωστό στη Μόσχα με το όνομα «η ολιγαρχία» και
το κραχ του Αυγούστου ερήμωσε τις τράπεζές της. Τώρα, πολλά από τα μέλη της
είναι βυθισμένα στα χρέη. Ωστόσο, τα εντάλματα σύλληψης του Μπερεζόφσκι και
του Σμολένσκι δεν σημαίνουν ότι ο ρωσικός ολιγαρχικός καπιταλισμός έδωσε
ξαφνικά τη θέση του σε ένα νέο καθαρό κράτος, όπου κυριαρχεί η νομιμότητα. Το
αντίθετο. Σύμφωνα με πολλούς αναλυτές στη Ρωσία, η χώρα παραμένει παγιδευμένη
σε ένα σύστημα ανταγωνιζόμενων οικονομικών συμμοριών και χαλαρών μηχανισμών
ελέγχου.

Αυτά που αλλάζουν είναι οι πλούσιοι ­ ο αριθμός τους μειώνεται ­ οι παίκτες
στο παιχνίδι της δύναμης, τα στοιχήματα και τα πολιτικά πρόσωπα στο τραπέζι.

Θα εμφανιστούν νέοι

«Δεν μιλάμε ακόμη για το τέλος μιας εποχής», λέει η Όλγα Κριστιανόφσκαγια,
ειδική σε ρωσικά επιχειρηματικά θέματα. «Μια νέα “ολιγαρχία” θα έρθει και θα
αντικαταστήσει την παλαιά. Αν ο Γιέλτσιν μείνει στην εξουσία, τότε η πολιτική
υποστήριξης των ολιγαρχών θα συνεχιστεί και στο προσκήνιο θα εμφανιστούν
νέοι». Ο Αλεξάντερ Λέμπεντ, ο στρυφνός στρατηγός εν αποστρατεία και τώρα
κυβερνήτης της επαρχίας Κρασνογιαρσκ στη Σιβηρία, ο οποίος έλαβε οικονομική
βοήθεια από τον Μπερεζόφσκι κατά τη διάρκεια της προεκλογικής του καμπάνιας,
υποστήριξε ότι η πρόσφατη «επίθεση» εναντίον του Μπερεζόφσκι αποτελεί σύμπτωμα
της «αγωνίας» που έχει καταλάβει τη ρωσική άρχουσα τάξη. «Είναι όλοι τους σε
μια βάρκα που έχει αρχίσει να βυθίζεται», είπε ο Λέμπεντ.

Βεντέτα ή κάθαρση;

Μία ημέρα μετά την έκδοση των ενταλμάτων σύλληψης, πολλοί αναρωτήθηκαν αν η
ανακοίνωση ήταν περισσότερο μια βεντέτα και λιγότερο μια κίνηση κάθαρσης. Ο
Μπερεζόφσκι, αυστηρός κριτής των σημερινών Ρώσων κομμουνιστών, είχε ένα
φιλελεύθερο πολιτικό στυλ και τελευταία έβαλε στο στόχαστρο τον προσεκτικό,
σοβιετικού στυλ, σημερινό πρωθυπουργό Γεβγκένι Πριμακόφ. Την προηγούμενη
εβδομάδα ο Μπερεζόφσκι είπε ότι ο Πριμακόφ «έχει βάλει τη Ρωσία σε ένα τραγικό
μονοπάτι». Ο Πριμακόφ έχει δεσμευτεί ότι θα οδηγήσει στη φυλακή μερικά από τα
μέλη της «ολιγαρχίας», ενώ η κομμουνιστική πλειοψηφία του Κοινοβουλίου ­ που
υποστήριξε τον Πριμακόφ ­ στις αρχές της χρονιάς κατηγόρησε τους «Εβραίους
τραπεζίτες» ότι καταστρέφουν τη Ρωσία. Έξι ή επτά από τα μέλη της ολιγαρχίας
είναι Εβραίοι. «Η μάχη που ξέσπασε, έχει πάρει τη μορφή ακραίου δεσποτισμού»,
είπε πρόσφατα ο Μπερεζόφσκι από το Παρίσι. Τα μέλη της ολιγαρχίας κάνουν «τη
ζωή του Πριμακόφ δύσκολη», λέει ο Έρικ Κράους, στέλεχος του επενδυτικού οίκου
Ντρέσντνερ Κλάινβορτ Μπένσον. «Το ερώτημα τώρα είναι αν αυτοί θα γίνουν εχθροί
ή φίλοι του Πριμακόφ. Στη σημερινή Ρωσία δεν θα πόνταρα σε κανέναν που
βρίσκεται κοντά στον Πριμακόφ και έχει γίνει στόχος από την ολιγαρχία».

Σημάδι-κλειδί

Ένα σημάδι-κλειδί για τη μείωση της δύναμης της ολιγαρχίας είναι και το
γεγονός ότι οι τραπεζίτες δεν απολαμβάνουν πλέον άμεσες κυβερνητικές
προσβάσεις. Όταν απέκτησαν πλούτο στα μέσα της δεκαετίας του ’90, είχαν
σημαντικά οφέλη από ειδικές χάρες που τους έκαναν οι αδύναμες ρωσικές κυβερνήσεις.

Ο Βλαντιμίρ Ποτάνιν, ο οποίος επί των ημερών της Σοβιετικής Ένωσης υπήρξε
υπεύθυνος Εμπορίου, έγινε πολύ γρήγορα ένας από τους μεγαλύτερους εμπορικούς
τραπεζίτες, ανακάλυψε ένα νομικό πλαίσιο ­ που ενέκρινε η κυβέρνηση ­ για την
πώληση με πλειστηριασμό των κρατικών εργοστασίων και ορυχείων κατά τη διάρκεια
του 1996 και του 1996.

Ο Ποτάνιν αγόρασε τη Νίριλσκ Νίκελ, τη μεγαλύτερη επιχείρηση παραγωγής
μετάλλου στη Ρωσία και αργότερα πήρε την πετρελαϊκή εταιρεία Σιντάνκο.

Ο Μιχαήλ Κορντοκόβσκι, κάποτε αρχηγός της κομμουνιστικής νεολαίας, απέκτησε
μια άλλη κολοσσιαία πετρελαϊκή επιχείρηση, τη Γιούκος. Ακόμη και ο Μπερεζόφσκι
απέκτησε πετρελαϊκή εταιρεία, τη Σίμπνεφτ.

Οι πλειστηριασμοί λειτουργούσαν πάντα υπέρ της «ολιγαρχίας» έλεγαν αυτοί που
αποκλείονταν. Η «ολιγαρχία» ξεπλήρωσε τις χάρες υποστηρίζοντας τον Μπορίς
Γιέλτσιν κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας του 1999, ενώ θα
ακολουθούσαν και άλλα δώρα. Ο Ποτάνιν έγινε μέλος της κυβέρνησης. Ο
Μπερεζόφσκι επίσης κατέλαβε σημαντικό πόστο, αφού πήρε τη θέση του αναπληρωτή
διευθυντή στο Συμβούλιο Ασφαλείας του Κρεμλίνου.

Οι περιουσίες άρχισαν να διογκώνονται με γεωμετρικούς ρυθμούς. Ωστόσο, η κρίση
του Αυγούστου και η υποτίμηση του ρουβλίου τούς κτύπησε αλύπητα.

«Είναι ξεκάθαρο ότι η περίοδος της “ολιγαρχίας” έχει τελειώσει», είπε ο
Κράους, ο Γερμανός αναλυτής επενδύσεων.