Πολιτιστικό… έλλειμμα

Τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας εκδίδονται πολύ περισσότερα βιβλία από όσα
στο παρελθόν. Ενδεικτικά μόνο μπορούμε να αναφέρουμε ότι ενώ το 1990 είχαν
εκδοθεί 2.870 νέοι τίτλοι, το 1996 εκδόθηκαν 5.058 και φέτος υπολογίζεται να
ξεπεράσουν τις 5.500 βιβλία.

Παρ’ όλη αυτή την «εκδοτική έκρηξη», η ετήσια ελληνική βιβλιοπαραγωγή
εξακολουθεί να υστερεί σημαντικά από τη βιβλιοπαραγωγή των άλλων ευρωπαϊκών
κρατών, για τα οποία υπάρχουν συγκρίσιμα στοιχεία.

Έτσι, σύμφωνα με τον Γιώργο Δαρδανό, πρόεδρο της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας
Εκδοτών, η ελληνική βιβλιοπαραγωγή αποτελεί μόλις το 5% της βιβλιοπαραγωγής
της Μεγάλης Βρετανίας, το 7% της Γερμανίας, το 10% της Ιταλίας και της
Ισπανίας και το 11% της Γαλλίας.

Ιδιαίτερα ενδεικτική είναι όμως και η σύγκριση με τις μικρές γλωσσικά και
πληθυσμιακά χώρες. Η ελληνική βιβλιοπαραγωγή αποτελεί το 29% της
βιβλιοπαραγωγής της Ολλανδίας, το 36% της Πολωνίας και της Δανίας, το 37% της
Σουηδίας, το 46% της Ελβετίας, το 70% της Πορτογαλίας.

Ο Γιώργος Δαρδανός υποστηρίζει ότι εις βάρος της χώρας μας είναι και η
σύγκριση με άλλες χώρες του αριθμού τίτλων ανά 10.000 κατοίκους και μάλιστα
στις περιπτώσεις εκείνες που υπάρχουν αντίστοιχα χαρακτηριστικά με την Ελλάδα,
με την έννοια ότι η γλώσσα τους ομιλείται μόνο εντός των συνόρων τους. Στον
πίνακα 1 φαίνεται καθαρά ότι αν εξαιρέσουμε την Πολωνία και τη Βουλγαρία που
παρουσιάζουν τα ίδια περίπου ποσοστά νέων τίτλων βιβλίων ανά 10.000 κατοίκους
με τη χώρα μας, οι υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες έχουν πολύ υψηλότερους δείκτες.

* Ποιοι είναι οι λόγοι της χαμηλής βιβλιοπαραγωγής στη χώρα μας;

* Ποια είναι η αναγνωστική συμπεριφορά του ελληνικού πληθυσμού;

* Τι συμβαίνει με τις βιβλιοθήκες και ιδιαίτερα με τις σχολικές;

Σε μια πρόσφατη πανελλήνια έρευνα του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου (1998) με θέμα
τον αναλφαβητισμό επισημάνθηκε ότι οι δύο στους τρεις Έλληνες που δεν έχουν
ολοκληρώσει την 9χρονη υποχρεωτική εκπαίδευση και άρα πυκνώνουν τις τάξεις των
υποεκπαιδευμένων ατόμων απέχουν ολοκληρωτικά από την ανάγνωση βιβλίων.

Τι σημαίνει αυτό σε απλή αριθμητική; Περίπου 3,5 εκατ. Έλληνες άνω των 15 ετών
δεν διαβάζουν βιβλία ποτέ! Παρ’ όλα αυτά, η βασική αιτία του φαινομένου δεν
είναι η αδυναμία προσέγγισης του βιβλίου, αλλά το γεγονός ότι η μεγάλη
πλειοψηφία δεν έμαθε να διαβάζει βιβλία.

ΣΕ ΜΙΑ πρώτη προσπάθεια απογραφής που έγινε από το Ιόνιο Πανεπιστήμιο στο
πρόγραμμα καταγραφής και κωδικοποίησης ελληνικών βιβλιοθηκών, σε συνεργασία με
το Παρατηρητήριο Βιβλίου του ΕΚΕΒΙ, κατεγράφησαν 1.566 βιβλιοθήκες σε όλη τη
χώρα.

Επειδή, στην περίπτωση αυτή οι αριθμοί είναι δυνατόν να οδηγήσουν σε
λανθασμένα συμπεράσματα, είναι σκόπιμο να αναφερθεί ­ σημειώνεται εξάλλου και
από τους ερευνητές ­ ότι σημαντικός αριθμός των βιβλιοθηκών που έχουν
καταγραφεί αποτελεί απλή εικονική παρουσία, είτε επειδή δεν λειτουργούν είτε
επειδή δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια μικρή συλλογή βιβλίων.

Όπως εύστοχα διατυπώνει η πρόεδρος της Ένωσης Ελλήνων Βιβλιοθηκαρίων Κατερίνα
Χατζοπούλου: «Οι βιβλιοθήκες λείπουν. Και εκεί που υπάρχουν, λείπουν τα
βιβλία.

Και όπου υπάρχουν βιβλία δεν υπάρχει καμία υποδομή ώστε να ευνοείται η
αναζήτηση του βιβλίου και η ανάγνωση».

Στον εκπαιδευτικό νόμο 1566/1985, το άρθρο 43 αναφέρεται στις σχολικές
βιβλιοθήκες. Σύμφωνα με αυτόν, σε κάθε σχολείο Πρωτοβάθμιας ή Δευτεροβάθμιας
Εκπαίδευσης, «λειτουργεί» σχολική βιβλιοθήκη.

Παρατηρείται στο σημείο αυτό η χρησιμοποίηση του ρήματος σε χρόνο ενεστώτα, ως
εάν λειτουργούσε πραγματικά σε κάθε σχολείο μια σχολική βιβλιοθήκη.

Το 1986 αποφασίζεται με υπουργική απόφαση αρ. Γ2/577 της 10.2/24.4.86 (ΦΕΚ Β’
246) η ίδρυση και λειτουργία σε κάθε Γυμνάσιο και Λύκειο βιβλιοθήκης για το
εκπαιδευτικό προσωπικό, που θα έχει ως στόχο «να βοηθήσει το προσωπικό αυτό
στο διδακτικό του έργο».

Δεκαπέντε περίπου χρόνια αργότερα, σήμερα, στην υπόθεση των σχολικών
βιβλιοθηκών, η ουσία είναι απλούστατα πως σε ελάχιστα σχολεία λειτουργούν
πραγματικά σχολικές βιβλιοθήκες. Η γενική εικόνα που παρέχουν σήμερα τα
σχολεία είναι ότι η αυτόνομη λειτουργική μονάδα και οι σχετικές υπηρεσίες
βιβλιοθήκης απουσιάζουν και συνήθως στο σχολείο που καταγράφεται η ύπαρξη
βιβλιοθήκης δεν είναι παρά μία συλλογή βιβλίων ή μια ειδική αίθουσα, η οποία
αναμένεται να φιλοξενήσει μια μελλοντική βιβλιοθήκη.

ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ είναι ο κατ’ εξοχήν χώρος όπου γεννιούνται οι αναγνώστες. Η ύπαρξη
σχολικής βιβλιοθήκης σημαίνει κατ’ αρχήν την ευαισθητοποίηση της σχολικής
κοινότητας στη σημασία της εξωσχολικής ανάγνωσης. Στα πλαίσια αυτά, η
λειτουργία σχολικής βιβλιοθήκης, κατάλληλα εξοπλισμένης και στελεχωμένης,
μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη της επαφής του μαθητή με
το βιβλίο. Στην έρευνα Αναγνωστικής Συμπεριφοράς που πραγματοποιήθηκε από το
Εθνικό Κέντρο Βιβλίου (ΕΚΕΒΙ) σε μαθητές Α/βάθμιας και Β/βάθμιας Εκπαίδευσης
στον Νομό Έβρου, σε συζητήσεις με αρμοδίους περί τα εκπαιδευτικά
πληροφορηθήκαμε ότι, σε γενικές γραμμές, ήταν πολυτέλεια να μιλάμε για
σχολικές βιβλιοθήκες. Στις επισκέψεις μας στα σχολεία, όπου είχαμε την
ευκαιρία να συζητήσουμε εκτενώς με τους εκπαιδευτικούς, παρατηρήσαμε ότι σε
αρκετές περιπτώσεις υπήρχαν και λειτουργούσαν σχολικές βιβλιοθήκες. Στήθηκαν
με την οικονομική ενίσχυση των Συλλόγων Γονέων και Κηδεμόνων, ενώ οργανώθηκαν,
ζωντάνεψαν και λειτούργησαν χάρη στο πάθος και τον ενθουσιασμό κάποιων
εκπαιδευτικών. Η αναγνωστική δραστηριότητα του μαθητικού πληθυσμού, σε αυτές
τις περιπτώσεις, δεν ήταν αμελητέα.

Παράλληλα, στην ίδια έρευνα επισημαίνεται ότι οι προτιμήσεις των μαθητών και
των μαθητριών του Δημοτικού παρουσιάζουν μια «βραδεία χρονικότητα» σε σχέση με
τις εξελίξεις της σύγχρονης λογοτεχνίας στον τομέα του παιδικού βιβλίου. Οι
τίτλοι που αναφέρονται δεν φέρουν τη σφραγίδα της δεκαετίας του ’90, όπου η
εκδοτική δραστηριότητα φαίνεται να έχει στραφεί δυναμικά προς την ανάπτυξη του
παιδικού βιβλίου.

Παρόμοιου τύπου παρατηρήσεις μπορεί να κάνει κανείς και στις αναγνωστικές
επιλογές όσων φοιτούν στο Γυμνάσιο και στο Λύκειο.

Οι στρατηγικές επιλογής των βιβλίων και εδώ δεν φαίνονται να συνδέονται άμεσα
με την εκδοτική επικαιρότητα. Οι περισσότερες επιλογές μαρτυρούν μια
παραδοσιακή, διδακτική, ωφελιμιστική άποψη για την ανάγνωση.

Αυτή η «βραδεία χρονικότητα» οφείλεται σε πολλούς λόγους, οφείλουμε όμως να
εντοπίσουμε κάποιους που σχετίζονται άμεσα με το σχολείο και την εκπαιδευτική διαδικασία:

α. Δεν έχει εισαχθεί στο σχολείο η πληροφόρηση σχετικά με την εκδοτική
δραστηριότητα γύρω από το παιδικό βιβλίο.

β. Οι σχολικές βιβλιοθήκες είναι ελάχιστα ή καθόλου ενημερωμένες σχετικά με
νέους τίτλους.