Σημειώσατε… Χ

Ανάμεσα στις «καινοτομίες» που εισάγονται στο Ενιαίο Λύκειο με την πρόσφατη
εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, σημαντική θέση κατέχει η αλλαγή του τρόπου
αξιολόγησης των μαθητών.

Σύμφωνα με το ΥΠΕΠΘ, ένα από τα χαρακτηριστικά αυτής της παρέμβασης είναι και
η εισαγωγή «διαφορετικών μεθόδων και τεχνικών αξιολόγησης που εξασφαλίζουν πιο
έγκυρο και αξιόπιστο αποτέλεσμα και μεταθέτουν την έμφαση από την απλή
αποστήθιση γνώσεων στον έλεγχο σύνθετων διδακτικών στόχων, ανάμεσα στους
οποίους περιλαμβάνονται η κριτική σκέψη και η συνθετική και δημιουργική
ικανότητα των μαθητών».

Απέναντι στο φαινόμενο της μηχανικής αποστήθισης, που καλλιεργήθηκε από το
σύστημα των Γενικών Εξετάσεων και στο οποίο ελέγχονταν αποκλειστικά η
συγκράτηση πληροφοριών και η απομνημονευτική ικανότητα των μαθητών, το ΥΠΕΠΘ
υψώνει ως αντίπαλη πρόταση την υιοθέτηση των λεγόμενων αντικειμενικών τεστ
γνώσεων, του τύπου «σωστό – λάθος», «πολλαπλή επιλογή», «συμπλήρωση κενού»,
κ.ά., με τη φιλοδοξία να αποτελέσουν αυτά το όχημα της ουσιαστικής επαφής με
τη γνώση και της προώθησης της κριτικής ικανότητας των μαθητών.

* Ποιες είναι, όμως, αυτές οι νέες τεχνικές αξιολόγησης που
προβάλλονται ως θεραπευτική αγωγή στον ιό της αποστήθισης και της παπαγαλίας;

Τι είναι τα τεστ πολλαπλής επιλογής

Ας δώσουμε, κατ’ αρχάς, ένα παράδειγμα των «αντικειμενικών τεστ γνώσεων», που
αποτελούν το βαρύ πυροβολικό της καινοτομίας των νέων τεχνικών αξιολόγησης:

Η διατύπωση ενός τεστ πολλαπλής επιλογής για κάθε μάθημα έχει την ακόλουθη
γενική μορφή: Αναφέρεται ένα σύνολο δεδομένων και διατυπώνεται ένα ερώτημα,
στο οποίο η απάντηση είναι και το ζητούμενο του προβλήματος. Δίνεται
ταυτόχρονα ένα πλήθος πιθανών απαντήσεων, από τις οποίες ο εξεταζόμενος
καλείται να επιλέξει τη σωστή.

Οι πιθανές απαντήσεις είναι κατά γενικό κανόνα σύντομες, ένα αριθμητικό
αποτέλεσμα είτε ένα κείμενο 1-3 σειρών το πολύ.

Με λίγα λόγια ο παραδοσιακός τρόπος διατύπωσης ενός προβλήματος που ζητεί από
το μαθητή να βρει τη σωστή απάντηση στο τάδε ερώτημα τροποποιείται στα τεστ
πολλαπλής επιλογής και γίνεται: Με τα τάδε δεδομένα, να επιλέξετε τη σωστή
απάντηση στο τάδε ερώτημα, μεταξύ των επόμενων πιθανών απαντήσεων (Παράδειγμα 1).

* Τι αλήθεια μπορεί να προκύψει για την αξιολόγηση της επίδοσης του
μαθητή, αναρωτιέται εύλογα ο επίτιμος σύμβουλος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου
Φανούρης Βώρος, αν επιτύχει να κυκλώσει σωστά το τάδε γράμμα ή να βάλει ένα
σταυρό στη θέση του «σωστού» ή του «λάθους»; Τι σχέση έχει με κριτική
επεξεργασία μια άσκηση όπου ο μαθητής καλείται να συμπληρώσει τα κενά
ορισμένης φράσεως με τις κατάλληλες λέξεις;

* Μήπως η αντιστοίχηση των ονομάτων των συγγραφέων μιας στήλης με τους
τίτλους των έργων τής απέναντι πιστοποιεί κριτική οξύνοια;

Για να απαντήσουμε στα παραπάνω ερωτήματα, ας δούμε πιο συγκεκριμένα τις νέες
τεχνικές αξιολόγησης του ΥΠΕΠΘ σε δύο βασικούς κλάδους μαθημάτων ­ στα
Φιλολογικά και στα Μαθηματικά.

Τα λογοτεχνικά κείμενα

Σύμφωνα με το ΥΠΕΠΘ, οι εξετάσεις των μαθημάτων της Λογοτεχνίας στο Λύκειο
έχουν ως σκοπό «να αξιολογηθεί η ικανότητα της παρατήρησης, στοχαστικής
ανάλυσης, ερμηνευτικής προσπέλασης, κριτικής αποτίμησης, αναπλαστικής
δημιουργικής ικανότητας…».

Πόσο, όμως, αυτός ο σκοπός μπορεί να υπηρετηθεί από το καταναλωτικό πνεύμα και
την τυποποίηση στην οποία οδηγούν και οι νέες μορφές αξιολόγησης του μαθητή
την ίδια τη διδασκαλία αυτών των μαθημάτων;

Ένας από τους συντάκτες του βιβλίου «Νεότερη Ευρωπαϊκή Λογοτεχνία» που
διδάσκεται ως μάθημα επιλογής στη Β’ Λυκείου, ο Νάσος Βαγενάς, επισημαίνει με
αγωνία ότι «τα μαθήματα αυτά απονευρώνονται και διεξάγονται ως σ’ ένα είδος
φροντιστηρίου» καθώς «η μηχανιστική λογική είναι παρούσα» σε τέτοιο σημείο,
ώστε να απαιτείται «σε μάθημα λογοτεχνίας μονολεκτική απάντηση σε τετραγωνίδια
(σωστό – λάθος), μετατρέποντας έτσι, ως ένα βαθμό, την αξιολόγηση σ’ ένα είδος
τηλεοπτικού παιχνιδιού ερωτήσεων, στο οποίο σύμφωνα με το νόμο των
πιθανοτήτων, μπορεί να αριστεύσει και ο παντελώς αδαής».

Ο ίδιος ο αντιπρόεδρος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου Χρήστος Τσολάκης θεωρεί
ότι οι νέες τεχνικές αξιολόγησης στα λογοτεχνικά μαθήματα οδηγούν σε
κωμικοτραγικές καταστάσεις, καθώς οι εκπαιδευτικοί καλούνται να εξετάσουν τους
μαθητές τους με «Κριτήρια αξιολόγησης» που σε καμία περίπτωση δεν προάγουν τη
δημιουργική επαφή με το βιβλίο και το μάθημα.

Η ανάλυση – κατάτμηση, επισημαίνει η εκπαιδευτικός Αιμιλία Καραλή, μετατρέπει
το λογοτεχνικό κείμενο σε σφάγιο, σε πτώμα που περιμένει τον ανατόμο του.
Είναι χαρακτηριστικό το παράδειγμα ερώτησης που προτείνεται ­ από τους
συντάκτες του Κέντρου Εκπαιδευτικής Έρευνας (ΚΕΣ) ­ στους εκπαιδευτικούς για
την αξιολόγηση των μαθητών της Β’ Λυκείου στο γνωστό ποίημα του Δ. Σολωμού
«Ελεύθεροι Πολιορκημένοι». Απολαύστε, λοιπόν, την ερώτηση που μάλιστα
εντάσσεται στην «κατηγορία γνώσεων»:

«Στέκει ο Σουλιώτης ο καλός παράμερα και κλαίει»

1. Γιατί κλαίει ο Σουλιώτης;

2. Γιατί κλαίει παράμερα;

3. Πώς χαρακτηρίζεται το κλάμα του; (ΥΠΕΠΘ-ΚΕΕ, Αξιολόγηση των μαθητών της Β’
Λυκείου στη Νεοελληνική Λογοτεχνία, Αθήνα 1998).

Παράλληλα η πανεπιστημιακός Ελένη Χοντολίδου επισημαίνει με αγωνία ότι «οι
ερωτήσεις που προτείνονται προϋποθέτουν την ύπαρξη συγκεκριμένων απαντήσεων
προ και ερήμην της διδασκαλίας», για τις οποίες, βεβαίως, «απαντήσεις»
φροντίζουν τα γνωστά για μαθητές και εκπαιδευτικούς λυσάρια που κυκλοφορούν
ήδη στην ελεύθερη αγορά. Έτσι, μέσα στην τάξη, εκπαιδευτικοί και μαθητές
ωθούνται, ίσως περισσότερο από κάθε άλλη φορά, να συνομιλούν με τα λογοτεχνικά
κείμενα όχι με τα δικά τους μέσα και όπλα, αλλά με τα όπλα κάποιων άλλων.
Καλούνται, δηλαδή, να ενστερνιστούν τις προκατασκευασμένες απαντήσεις στο
πλαίσιο μιας λογικής που υποτάσσει τη διδασκαλία και την επικοινωνία μέσα στην
τάξη στο νέο «θεό»: στο μέτρημα με «αντικειμενικό και έγκυρο τρόπο» του
τελικού αποτελέσματος μιας τυποποιημένης και μηχανιστικής μαθησιακής
διαδικασίας που θα λαμβάνει χώρα με τον ίδιο τρόπο από τον Έβρο μέχρι την Κρήτη.

ΑΣ ΔΟΥΜΕ τώρα τα τεστ πολλαπλής επιλογής στο μάθημα των μαθηματικών.

Σύμφωνα με το μαθηματικό Θ.Ν. Καζαντζή, στα προβλήματα των μαθηματικών στον
«παραδοσιακό τρόπο» εξέτασης, η ορθότητα της επίλυσης ελέγχεται όχι από κάποιο
αποτέλεσμα, αλλά από ολόκληρη αλυσίδα βημάτων, ολόκληρη τη συλλογιστική –
αποδεικτική διαδικασία. Η σωστή αντιμετώπιση του προβλήματος, από τον
εξεταζόμενο, απαιτεί όχι απλά και μόνο, την ανακάλυψη της ορθής απάντησης με
οποιονδήποτε τρόπο και αν βρεθεί, αλλά και την αποδεικτική διαδικασία με την
οποία βεβαιώνεται ότι η ορθή απάντηση είναι ακριβώς αυτή που βρέθηκε.
Αντίθετα, με τα τεστ πολλαπλής επιλογής η ικανότητα του εξεταζόμενου στην
αποδεικτική διαδικασία είναι εκτός ελέγχου.

* Τι αξιολογείται σε ένα πρόβλημα που διατυπώνεται με τον παραδοσιακό
τρόπο και τι όταν διατυπώνεται ως τεστ πολλαπλής επιλογής;

Από τον εξεταζόμενο απαιτείται στο μεν παραδοσιακό τρόπο η ανακάλυψη της
(ορθής) απάντησης και η αποδεικτική (υπολογιστική) πορεία επιβεβαίωσής της,
ενώ στο τεστ πολλαπλής επιλογής ελέγχεται μόνο η επιλογή της ορθής απάντησης
μεταξύ διαφόρων απαντήσεων.

Τα τεστ πολλαπλής επιλογής, σημειώνει ο Θ.Ν. Καζαντζής, είναι φορτωμένα μόνο
με μειονεκτήματα:

Μειονέκτημα Ι Στον παραδοσιακό τρόπο απάντησης, ο εξεταζόμενος διατυπώνει τη
διαδοχή σκέψεων και συμπερασμάτων που οδηγούν στην (ορθή) απάντηση.
Αναγκάζεται έτσι να ασκηθεί στην ορθή διατύπωση των νοημάτων του, καθώς και σε
ένα σύνολο λεπτομερειών που τον βοηθούν να οργανώσει καλύτερα τη σκέψη του και
τα εκφραστικά του μέσα. Στα τεστ πολλαπλής επιλογής δεν έχει παρά απλά και
μόνο να σταυρώσει το σωστό τετράγωνο. Μειονέκτημα ΙΙ Ας υποθέσουμε ότι κάποιος
εξεταζόμενος επεξεργάζεται το θέμα σωστά, σχεδόν μέχρι τέλους, και εξ αιτίας
λογιστικού λάθους είτε άλλης αιτίας δεν επιλέγει τη σωστή απάντηση. Για το
αντίστοιχο θέμα αυτός μηδενίζεται στο τεστ πολλαπλής επιλογής, όπως ακριβώς
και αυτός που ένεκα πλήρους αδυναμίας δεν καταπιάστηκε με το θέμα καθόλου.

Μειονέκτημα ΙΙΙ Είναι σαφές ότι είναι κατά κανόνα ευκολότερο να επιλέξει
κανείς τη σωστή απάντηση μεταξύ τεσσάρων ή πέντε πιθανών, παρά να την
ανακαλύψει από τα δεδομένα του προβλήματος, μάλιστα δε αποδεικνύοντας την
ορθότητά της. Αυτό μπορεί να γίνει με τυχαία επιλογή είτε και με απλό τρόπο.

Τι ελέγχεται, όμως, με αυτά τα τεστ που παρουσιάζονται σαν τη λυδία λίθο της
αξιολόγησης των μαθητών;

Θραύσματα γνώσεων και επιλεκτικής μνήμης που δεν είναι παρά μια από τις μορφές
που παίρνει η ικανότητα συγκράτησης πληροφοριών που δρομολογείται στα ίδια
ίχνη της αποστήθισης που υποτίθεται ότι έρχεται να αναιρέσει. Έχει σημειωθεί,
με σαφήνεια, ότι τα τεστ αυτά ευνοούν περισσότερο τους «συλλέκτες επιλογών»
από εκείνους που έχουν μια επί της ουσίας σχέση με τη σχολική γνώση, τους
επιφανειακά έξυπνους, από αυτούς που είναι βαθιά δημιουργικοί.

Γιατί τι άλλο απαιτεί η σημείωση των επιλογών του μαθητή σε μια διακεκομμένη
γραμμή ή στις ερωτήσεις «σωστό – λάθος» από το να δείξει – αναγνωρίσει απλώς
λειτουργία που απαιτεί τη μικρότερη προσπάθεια του νου, εξαιρουμένης αυτής τού
να παραμένουμε ξύπνιοι;

Στο όνομα της ποιοτικής αναβάθμισης της εκπαίδευσης, περιορίζεται η μαθησιακή
διαδικασία σε μεθοδολογική εκγύμναση, καθώς επιβάλλονται κατά κύριο λόγο
φορμαλιστικές τεχνικές αξιολόγησης του διδακτικού έργου.