ΔΡΟΜΟΙ

… διάλεγε πάντα τη μοναξιά. Πότε με μια «ρεαλιστική» περιγραφή της
ανθρώπινης φύσης (τόσο εγωιστικής, που καλύτερα να την ξεχνάει κανείς) και
πότε με μια «ηθική» θεώρηση ενός ιδανικού ανθρώπου (τόσο ιδανικού, που μάταια
θα τον αναζητήσει κανείς). Και στη μια και στην άλλη περίπτωση, εκείνο που
απουσιάζει είναι η κοινωνική διάσταση. Το λέει ο Τσβετάν Τοντόροφ, ο
Γαλλοβούλγαρος γλωσσολόγος και δοκιμιογράφος, στο βιβλίο του «Η Κοινή Ζωή». Ο
δικός του άνθρωπος είναι κοινωνικός, έτσι όπως αναδύθηκε μέσα από τις σελίδες
του Ρουσώ και του Προυστ, του Φρόυντ και της Κλάιν. Ένας «εσωτερικός θίασος»
με πολλά πρόσωπα, που υπάρχουν μόνο χάρη στα βλέμματα των άλλων. Το λάθος του
δυτικού πολιτισμού είναι ότι έδινε πάντα την πρωτοκαθεδρία στη μοναξιά.

… του «Μοναχικού Πλήθους» είναι γεγονός. Πενήντα χρόνια από την πρώτη του
εμφάνιση, το δοκίμιο του κοινωνιολόγου Ντέιβιντ Ρίσμαν παραμένει κλασικό. Και
κάπως οξύμωρο. Πώς μπορεί ένα πλήθος να είναι μοναχικό; Όμως, συνέβη κάποτε
στην Αμερική. Συμβαίνει σήμερα και στην Ευρώπη. Το «αυτόνομο» άτομο έγινε
«ετερόνομο». Επιδιώκει «στόχους» που θέτουν άλλοι γι’ αυτό. Κάποτε έβρισκε τον
προσανατολισμό του μέσα από τον εαυτό του και το παραδοσιακό οικογενειακό
περιβάλλον. Σήμερα επιζητεί απεγνωσμένα την εξωτερική αναγνώριση της
κοινωνίας. Και καθορίζεται από αυτήν, όπως στο παραμύθι με την ατμομηχανή που
τη λέγανε Τουτλ.

… και αεικίνητη η ατμομηχανή που τη λέγανε Τουτλ! Έβλεπε κάθε τόσο τα όμορφα
λουλούδια στο λιβάδι, ώσπου μια μέρα σκέφτηκε: Τάχα γιατί να πρέπει πάντα να
τσουλάω πάνω στις ίδιες πληκτικές ράγες; Και μια και δυο, πήδηξε έξω από αυτές
και ξεχύθηκε στο λιβάδι. Μα στη στιγμή, η καθώς πρέπει κοινωνία στην οποία
ανήκε η ατμομηχανή, ξεσηκώθηκε στο πόδι. Έτρεξε να την ξαναφέρει στον ίσιο
δρόμο. Κάθε μέλος αυτής της αξιοσέβαστης κοινωνίας φρόντισε να πλημμυρίσει το
λιβάδι με επιγραφές. «Απαγορεύεται η διέλευση». «Στον τόπο». «Αλτ». Ώσπου,
κυνηγημένη και απογοητευμένη, η ατμομηχανή που τη λέγανε Τουτλ κατάλαβε πως
έπρεπε πια να ξαναγυρίσει στις ράγες της. Στο βάθος, μπορεί να πει κανείς πως
έμεινε και ευχαριστημένη. Ένα τυπικό παράδειγμα κομφορμισμού, ετεροκαθορισμού
και ετερονομίας, σημειώνει ο Ρίσμαν.

… παλιό αυτό, είναι διαφορετικό. Η Κοκκινοσκουφίτσα έμεινε το ίδιο
ριψοκίνδυνη και ανυπότακτη όπως ήταν πάντα. Με τέλος καλό (υποχρεωτικά, όπως
σε κάθε παραμύθι). Βέβαια, οι κίνδυνοι που πέρασε δεν ήταν λίγοι. Ο κακός
λύκος την κατάπιε. Μα εκείνη την εποχή, όλα τα παιδιά, όλοι οι άνδρες, όλες οι
γυναίκες, ζούσαν «αυτόνομα». Ήταν σε θέση να διατρέξουν τέτοιους κινδύνους.
Σήμερα, ο άνθρωπος ζει με τον φόβο του πλήθους. Φοβάται αυτό ακριβώς από το
οποίο ζητάει την αναγνώριση. Το πλήθος είναι παρορμητικό και ευμετάβλητο.
Είναι αδιάκριτο και εκδικητικό. Είναι επικίνδυνο. Το πλήθος χαμηλώνει τα φώτα
της ήρεμης λογικής και ανάβει τη φωτιά του ζωηρού πάθους. Παρ’ όλα αυτά, το
πλήθος είναι γεμάτο άτομα.