Γυνή, θάλασσα και συνεταιρισμός

Η ημέρα για την 28χρονη Μαρία Αβακούμ ξεκινά συνήθως στις τέσσερις τα
ξημερώματα. Η νεαρή γυναίκα είναι το δεξί χέρι του πατέρα της, ο οποίος είναι
επαγγελματίας ψαράς στην Καβάλα. Οι δυο τους βγαίνουν για ψάρεμα με το
επτάμετρο καΐκι της οικογένειας, όπου διακρίσεις, όπως «ασθενές και δυνατό
φύλο», δεν χωρούν…

Οικογενειακή επιχείρηση. Τα σκάφη των παράκτιων ψαράδων απασχολούν συνήθως μόνο μέλη της οικογένειας. Στη φωτογραφία η Ελένη Λιοτάκη και ο σύζυγος Σωτήρης επί το έργον

Η Μαρία ξέρει να κάνει τα πάντα πάνω στο σκάφος. Να «μολάρει», όπως
χαρακτηριστικά λέγεται στη γλώσσα των παράκτιων ψαράδων (δηλαδή να ρίχνει), τα
δίχτυα, να «λέβαρει» (να τα σηκώνει), να βάζει πάγο στο αλίευμα και το
απόγευμα, μόλις γυρίζει στο λιμάνι, να ξεψαρίζει τα δίχτυα. Και όταν πιάνει
νοτιάς, που «χτυπάει» το λιμάνι και κινδυνεύουν τα σκάφη, τρέχει να ελέγξει ­
και να ξαναδέσει αν χρειαστεί» ­ τα σχοινιά του καϊκιού.

Μια δουλειά δύσκολη που όμως την κάνει τόσο καλά, που θα ζήλευαν ακόμη και
επαγγελματίες ψαράδες. Η ίδια πιστεύει πως «αν δεν αγαπάς τη θάλασσα δεν
μπορείς να τη δουλέψεις».

Κουμάντο

Την ίδια άποψη έχει και η 40χρονη Ειρήνη Ζαραγκούλια, η οποία μέχρι πριν από
δεκαοχτώ χρόνια, πριν δηλαδή παντρευτεί ψαρά, δεν ήξερε σχεδόν τίποτα για τη
θάλασσα. Σήμερα, μαζί με τον σύζυγό της κουμαντάρει, με μαεστρία, το επτάμετρο
ψαράδικο τους, στ’ ανοιχτά της Καβάλας, έως τη Θάσο και το Πόρτο Λάγος. Το
απόγευμα, όταν ο άνδρας της πάει να ξεκουραστεί, αυτή ξεψαρίζει τα δίχτυα, ενώ
όταν η θάλασσα είναι αγριεμένη και δεν βγαίνουν για ψάρεμα, φτιάχνει στο σπίτι
της δίχτυα, τα οποία στη συνέχεια πωλεί. Τις ημέρες που είναι αναγκασμένη να
μένει στο σπίτι επικοινωνεί με τον σύζυγό της με το ραδιοτηλέφωνο και όταν
έχει φουρτούνα φορτώνεται όλη την αγωνία μέχρι να γυρίσει πίσω».

Η Ελένη, η Ειρήνη κι άλλες δεκαπέντε γυναίκες από την Καβάλα, ηλικίας από 20
έως 50 χρόνων, ένωσαν τις δυνάμεις τους και με τη βοήθεια της Αναπτυξιακής
Εταιρείας Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης της περιοχής (ΑΕΝΑΚ Α.Ε.) προχωρούν στην
ίδρυση του πρώτου στην Ελλάδα αλλά και της Ευρώπης γυναικείου συνεταιρισμού,
αποτελούμενο από κόρες και συζύγους ψαράδων.

Ψαρότοπος

Η Καβάλα αποτελεί έναν από τους πλουσιότερους ψαρότοπους της Ελλάδας. Στην
ιχθυόσκαλα της πόλης διακινούνται ετησίως από επτά έως οκτώ τόνοι αλιευμάτων,
ενώ ημερησίως πωλούνται 21.000 κιλά ψάρια, πενήντα διαφορετικών ειδών. Η
εικόνα μπορεί να μοιάζει από αλιευτικής πλευράς «ιδανική», όμως αυτό δεν
σημαίνει ότι τα περίπου 500 μέλη που απασχολούνται στην παράκτια αλιεία (με
σκάφη από 3,4 έως 14 μέτρα) είναι από τα πλέον οικονομικά ευκατάστατα.

Έτσι, οι σύζυγοι και οι κόρες των ψαράδων της παράκτιας αλιείας (σ.σ.: αρχικώς
συμμετέχουν δεκαεπτά γυναίκες, επειδή αυτόν τον αριθμό προβλέπει το πιλοτικό
πρόγραμμα της Ευρωπαϊκης Ένωσης) σκέφτηκαν ότι με τον συνεταιρισμό θα
μπορούσαν να συμβάλουν στη βελτίωση των οικονομικών της οικογένειας.

Και όπως λέει η 50χρονη Κούλα Ιωάννου, στην οικογένεια της οποίας είναι όλοι
ψαράδες, «αν θέλει η γυναίκα όλα μπορεί να τα κάνει. Άλλωστε και η θάλασσα
είναι γένους θηλυκού…». Στα άμεσα σχέδιά τους είναι και η δημιουργία ενός
καταστήματος στο οποίο οι ψαράδες, χωρίς τη μεσολάβηση μεσαζόντων, θα πωλούν
μόνοι τους τα ψάρια τους.

«Ψαλίδα»

Στο καΐκι. Οι γυναίκες συμμετέχουν ενεργά σε όλες τις δουλειές στα ψαράδικα

Την «ψαλίδα» που υπάρχει μεταξύ ψαράδων και εμπόρων σκιαγραφεί η σύζυγος ενός
από τους ψαράδες, η Ελένη Λιοτάκη. «Οι έμποροι αγοράζουν την κασέλα με δώδεκα
κιλά ψάρια 1.000 δραχμές και πωλούν τα ψάρια προς 1.000 δραχμές το κιλό»,
λέει. «Σ’ εμάς δεν θα υπάρχουν τέτοια ανοίγματα και τα οφέλη θα μοιράζονται σε όλους».

Όμως, τα πρώτα προβλήματα έχουν αρχίσει ήδη να… διαφαίνονται στον ορίζοντα
αφού, όπως ισχυρίζονται οι γυναίκες, κάποιοι δεν βλέπουν με καλό μάτι το
εγχείρημά τους και έχουν αρχίσει να «σπέρνουν» αμφιβολίες, διαδίδοντας προς
κάθε κατεύθυνση ότι δεν θα πετύχει ο συνεταιρισμός… «Γι’ αυτό και εμείς
φοράμε ωτοασπίδες», λέει η Ελένη Λιοτάκη.

Η ζωή στη θάλασσα είναι σκληρή και ειδικότερα για τις γυναίκες των ψαράδων.

Από τα ξημερώματα

«Δεν είναι μόνο η ζωή πάνω στα καΐκια, όπου βοηθάμε και εμείς σε όλες τις
δουλειές, μιλάμε για καΐκια, όπου είναι οι σύζυγοί μας και εμείς», συνεχίζει η
Κούλα Ιωάννου, «η φροντίδα όλης της οικογένειας είναι στα χέρια μας». Και η
Μαρία Αβακούμ συμπληρώνει: «Δεν υπάρχει ωράριο. Το ψάρεμα ξεκινά από τα
ξημερώματα και μετά ακολουθούν οι υπόλοιπες εργασίες που χρειάζονται για να
είναι το καΐκι και τα αλιευτικά εργαλεία έτοιμα. Και όταν γίνεται ζημιά την
πληρώνουμε μόνοι μας».

Όπως εξηγεί η Δόμνα Βουτυρά, διευθύντρια της ΑΕΝΑΚ Α.Ε., «το πρόγραμμα
θεωρήθηκε καινοτόμο από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και εγκρίθηκε τον περασμένο
Ιανουάριο. Ο συνολικός προϋπολογισμός του είναι 60 εκατομμύρια δραχμές, η
διάρκειά του είναι 18 μήνες και περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, υποστήριξη των
γυναικών καθ’ όλη τη διάρκεια του προγράμματος από ειδικό επιστήμονα, μαθήματα
σχετικά με την αλιεία σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Αλιευτικών Ερευνών,
μελέτη βιωσιμότητας των προτεινόμενων μορφών δραστηριότητας κ.ά.».

Οικογενειακά

Μαρία Αβακούμ. Η νεαρή γυναίκα ξέρει τα πάντα πάνω στο καΐκι. Τώρα δραστηριοποιείται και στον υπό ίδρυση γυναικείο συνεταιρισμό, που αποτελείται από κόρες και συζύγους ψαράδων

Όπως εξηγεί η διευθύντρια της ΑΕΝΑΚ Α.Ε.: «Επειδή τα σκάφη των ψαράδων της
παράκτιας αλιείας είναι μικρά, η απασχόληση άλλων ατόμων εκτός της οικογένειας
είναι τις περισσότερες φορές οικονομικά αδύνατη. Στο σύνολο των 500 σκαφών των
παρακτίων, το 50% εργάζεται όλο τον χρόνο, το 15% διατηρεί απλώς την άδεια και
το 35% εργάζεται με ορισμένα αλιευτικά εργαλεία από την άνοιξη έως το φθινόπωρο».

Τα ψάρια που ψαρεύονται είναι κέφαλοι, χταπόδια, γαρίδες, σαρδέλες, γαύροι,
καλαμάρια, γλώσσες, αστακοί, τσιπούρες, λαβράκια, μουρμούρες, κουτσομούρες,
σαφρίδια, κολιοί κ.ά. Από αυτά το 60% εξάγεται, ενώ το υπόλοιπο 40% διατίθεται
στην ελληνική αγορά.

Στο πλευρό τους

Οι παράκτιοι αλιείς βλέπουν θετικά την όλη προσπάθεια των γυναικών. «Για τις
οικογένειες των ψαράδων το πρόβλημα της επιβίωσης είναι έντονο, γι’ αυτό
είμαστε στο πλευρό των γυναικών που θέλουν να συμβάλουν με τον τρόπο αυτό στη
βελτίωση των οικονομικών του σπιτιού», λέει ο πρόεδρος των παράκτιων αλιέων
Παναγιώτης Καρανικόλας.

Μητρότητα στην εφηβεία, σοβαρά νοσήματα, βία και σκλαβιά είναι η άλλη διάσταση
της ημέρας της γυναίκας στις αναπτυσσόμενες χώρες της Αφρικής, της Λατινικής
Αμερικής και άλλων ηπείρων, σύμφωνα με την ετήσια έκθεση της Unicef.

Δεκατέσσερα εκατομμύρια έφηβες γίνονται μητέρες κάθε χρόνο, ύστερα από συνήθως
αναγκαστικό γάμο. Ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες, αλλά και κίνδυνοι για την υγεία
από την εξάπλωση σεξουαλικά μεταδιδόμενων νοσημάτων είναι οι συνέπειες της
πρώιμης «ωρίμασης» των κοριτσιών που οδηγούνται στον γάμο σε ηλικία κάτω των
18 ετών.

Ένα εθιμοτυπικό «βασανιστήριο» με σοβαρούς κινδύνους για την υγεία των
γυναικών συνηθίζεται στην Αφρική και στη Μέση Ανατολή. Είναι η εκτομή, ο
ακρωτηριασμός των γυναικείων γεννητικών οργάνων. Τα στοιχεία της ετήσιας
έκθεσης της Unicef δίνουν τον αριθμό των 130 εκατομμυρίων γυναικών σε όλο τον
κόσμο που υφίστανται την εκτομή.

Χιλιάδες ακόμη γυναίκες γίνονται θύματα πολεμικής βίας παγκοσμίως, γεγονός που
μεταφράζεται σε πείνα και εκμετάλλευση, αλλά και σε μαζικούς βιασμούς και
σκλαβιά. Η έκθεση της Unicef αναφέρει 20.000 βιασμούς γυναικών στη
Βοσνία-Ερζεγοβίνη από το 1992 που ξέσπασε ο πόλεμος στα Βαλκάνια, ενώ στο
διάστημα ενός χρόνου, 1994-1995, περισσότερες από 15.700 γυναίκες βιάστηκαν
στη Ρουάντα.

Η στέρηση της εκπαίδευσης είναι το «ατού» των διακρίσεων εις βάρος των
γυναικών, αφού από τα 130 εκατομμύρια παιδιά που δεν περνούν από βασική
εκπαίδευση, τα 81 εκατομμύρια είναι κορίτσια.

Στον… απόηχο των παραπάνω αριθμών, η Γενική Γραμματεία Ισότητας χαιρετίζει,
σε μήνυμά της για την παγκόσμια ημέρα της γυναίκας, τους αγώνες και τις
κατακτήσεις των γυναικών στο πεδίο της ισότητας, χαράζοντας άξονες δράσης για
την αντιμετώπιση των ανισοτήτων που δημιουργεί η σύγχρονη πραγματικότητα. Την
ημέρα της γυναίκας τιμούν διάφορες οργανώσεις. Το θεατρικό έργο «La Nonna» στο
«Πολύτεχνο» διάλεξε το Εργατοϋπαλληλικό Κέντρο Αθήνας για την ημέρα αυτή, ενώ
η Συντονιστική Επιτροπή Σωματείων Αθήνας, η Γραμματεία Γυναικών ΓΣΕΕ και άλλες
γυναικείες και συνδικαλιστικές συνενώσεις, αλλά και οι δήμοι της Αττικής,
απευθύνουν μηνύματα για τη γυναίκα.