Παύλος Μάτεσις Ο ήχος είναι η πρώτη ύλη

Ο Παύλος Μάτεσις έχει κάθε λόγο να είναι ευχαριστημένος. Τρία θέατρα
ανεβάζουν έργα σε δικές του μεταφράσεις. Το τελευταίο του μυθιστόρημα, το
«Πάντα Καλά», σαρώνει στα βιβλιοπωλεία. Η φθινοπωρινή έκδοση του Harvard
Review περιλαμβάνει απόσπασμα από τη «Μητέρα του Σκύλου». Ο φίλος του, ο Εμίρ
Κουστουρίτσα, θα τον περιμένει στη Ρώμη για να αρχίσουν να δουλεύουν το
σενάριο της «Μητέρας του Σκύλου», καθώς ο σκηνοθέτης και ο συγγραφέας έχουν
συμφωνήσει να την κάνουν ταινία. Και μόλις την περασμένη εβδομάδα ο Ιταλός
εκδότης του τού τηλεφώνησε για να του πει ότι η πρώτη έκδοση του ίδιου βιβλίου
στα ιταλικά εξαντλήθηκε αμέσως και τώρα τυπώνει τη δεύτερη στην Ελλάδα. Όσο
για τα μελλοντικά του σχέδια; Το αναμενόμενο είναι ότι ετοιμάζει ένα
καινούργιο θεατρικό έργο. Η έκπληξη όμως θα έρθει από αλλού. Του χρόνου
ετοιμάζεται να σκηνοθετήσει.

ΑΡΧΙΣΕ να γράφει στα τριάντα τρία του χρόνια. Μόλις είχε εγκαταλειψει μια
15χρονη σίγουρη δουλειά σε τράπεζα. Σε καιρούς δύσκολους, γιατί «όταν παράτησα
την τράπεζα, δεν είχα κανένα πόρο ζωής» και από τον μισθό του και τη σύνταξη
τού καθηγητή πατέρα του «αποζούσαμε οι γονείς μου κι εγώ». Αλλά δεν μπορούσε
να συνεχίσει εκεί. «Δεν βολευόμουν καθόλου. Ήμουν από τα 18 μου στην τράπεζα
και κάθε πρωί σηκωνόμουν ξαφνιασμένος, σαν να ήταν η πρώτη μέρα».

Κάπου προς το τέλος της καριέρας του ως τραπεζοϋπαλλήλου άρχισε να ξυπνάει τη
νύχτα. «Τρεις-τέσσερις μήνες πριν φύγω από την τράπεζα, ξυπνούσα μόνιμα στις 3
το πρωί από εναν πυροβολισμό. Σηκωνόμουν, είχα ενα χαρτόνι και κάτι μπογιές
και ζωγράφιζα. Ήθελα να κάνω μια παρέα που κάθεται σε ένα τραπέζι και πίνει
κρασί. Τελικά μου βγήκε μια παρέα γύρω από ένα φέρετρο».

Αυτό ήταν, δεν μπορούσε να συνεχίσει έτσι. «Έπειτα από έναν τρίμηνο
πυροβολισμό, ένα πρωί δεν πήγα στην τράπεζα». Έτσι, χωρίς να έχει στο μυαλό
του κάτι συγκεκριμένο για μετά. «Έλεγα δεν θα ξαναπάω, θα επιζήσω. Θα πάω να
γίνω κομπάρσος. Δεν μπορεί, σαν κομπάρσο κάπου θα με πάρουν».

Ο ΚΟΣΜΟΣ

Ο Παύλος Μάτεσις είναι ένας άνθρωπος με χιούμορ. Μιλάει και κάθε τόσο
αστειεύεται με τον εαυτό του. Δεν κάνει τον δύσκολο στη συζήτηση μολονότι
θεωρεί πως «μια συνέντευξη είναι λιγάκι σαν επαιτεία». Δεν προσπαθεί να
παρασύρει το συνομιλητή του με ψεύτικες μετριοφροσύνες. «Δεν είναι κακό να
γράφεις μπεστ σέλερ» ­ υπερασπίζεται τη δουλειά του ­ και «ας το πάρουν όπως
θέλουν, εγώ τα βιβλία μου τα εκτιμώ βαθύτατα». Δεν γκρινιάζει γιατί το
τελευταίο του βιβλίο, το «Πάντα καλά» αντιμετώπισε και κακές ελληνικές
κριτικές, αλλά περνάει τη σχετική ερώτηση με μια αντίστροφη απάντηση: «Ε,
πάντα είναι ευχάριστο να ακούς τον καλό λόγο». Εξάλλου «για μένα η ικανοποίηση
έρχεται από τον κόσμο. Αλλά και από τις κριτικές που είχα στο εξωτερικό». Η
ανταπόκριση του κόσμου δεν φαίνεται μόνο στις πωλήσεις των βιβλιοπωλείων.
Άλλες πτυχές είναι πιο σημαντικές. «Όπως μια γυναίκα που με πλησίασε στα
Εξάρχεια. “Είστε ο Μάτεσις που έγραψε τη “Μητέρα του σκύλου»; “, με ρώτησε και
μου χάιδεψε το χέρι». Όσο για τις ξένες κριτικές, έχει κάθε λόγο να είναι
ενθουσιασμένος. «Ο Μάτεσις επιβαβαιώνεται ως ένας πολύ μεγάλος
μυθιστοριογράφος» έγραψε το «L’ Express» για την έκδοση του «Παλαιού των
Ημερών» στα γαλλικά, «έργο άξιο να τοποθετηθεί μεταξύ των καλυτέρων της
παγκόσμιας λογοτεχνίας» έγραψε για το ίδιο βιβλίο η «Marseillaise», ενώ οι
Ισπανοί τον συνέκριναν με τον Μπουνιουέλ. Το καλύτερο για τον ίδιον ήταν πάλι
μια γαλλική κριτική, ότι μοιάζει με τον Φελίνι. Κι αυτό του άρεσε πάρα πολύ,
γιατί στην κατά Μάτεσι εκτίμηση της τέχνης, «ο Φελίνι και ο Καβάφης είναι οι
δύο ποιητές του αιώνα μας».

ΘΕΑΤΡΟ – ΜΟΥΣΙΚΗ

Πολύ πριν φτάσει στο σημείο αυτό, πριν ακόμη τελειώσει με τη δουλειά του στην
τράπεζα, ο Παύλος Μάτεσις σπούδασε θέατρο και μουσική. Και έμαθε ξένες
γλώσσες. Εκτός από τα ισπανικά, που τα έμαθε μεγάλος, αφού είχε περάσει τα 50
­ «μπήκα στην τάξη και οι μαθητές με πήραν για δάσκαλο». Από τις σπουδές του
τις θεατρικές, έμεινε ένας μικρός ρόλος που έπαιξε πολύ νέος στη «Φαύστα» του
Μποστ, στη Θεσσαλονίκη. «Δέκα χρόνια αργότερα, όταν είχα ξεκινήσει τη
σταδιοδρομία του συγγραφέα, μου έλεγε ο Κώστας Σταματίου που με είχε δει,
“άφησες τέτοια καριέρα για να γράψεις;”». Από τις μουσικές του σπουδές κέρδισε
το σημαντικότερο: Το ρυθμό. «Στη μουσική χρωστάω τη γνώση ότι η πρώτη ύλη της
λέξης είναι ο ήχος. Κι ο ήχος σε ορισμένες φράσεις παίζει μεγαλύτερο ρόλο από
το νόημα». Τι σημαίνει αυτό; «Στον Οιδίποδα επί Κολωνώ, στο τέλος που βρίζει
το γιο του και τον καταριέται, είναι κάτι το τρομακτικό. Το πρωτότυπο κείμενο
είναι γεμάτο πολύ σκληρά σύμφωνα, είναι σαν να πέφτουν κοτρώνες. Ή στη Μήδεια,
όταν μιλάει στον πρώην καλό της, τον Ιάσονα και του λέει εγώ σε έσωσα όπως
ξέρουν όλοι οι Ελληνες, αυτός ο στίχος στα αρχαία είναι καμωμένος όλος με
σίγμα συριστικό, ακούγεται σαν φίδι δηλαδή. Και ο άνθρωπος που το έγραψε ήταν
μάστορας, δεν το ‘γραψε τυχαία ή από έμπνευση. Έβαλε ενα σωρό σίγμα και στη
μέση δυο υγρά λάμδα και νι για να απαλύνει το λόγο. Ο ήχος είναι η πρώτη ύλη
στο γράψιμο και ο συγγραφέας οφείλει να γνωρίζει την αξία του, όπως ακριβώς ο
κτίστης πρέπει να ξέρει την αξία της πέτρας και του τούβλου».

Ο Κ. ΚΟΥΝ

Με το πρώτο του έργο, την «Τελετή», πήρε το Κρατικό Βραβείο Θεάτρου. Πέρασε
«εναν άθλιο χρόνο στο Λονδίνο» και μετά γύρισε και μπήκε στο δρόμο του. Άρχισε
να κάνει πολλές μεταφράσεις, από τις οποίες και ζούσε. Και θεατρικά έργα. «Δεν
θυμάμαι πώς, αλλά κάποια στιγμή ενδιαφέρθηκε ο Κουν για μένα.

Μου ζήτησε ενα μονόπρακτο του Αραμπάλ, το πήγα και μου είπαν περάστε σε λίγες
μέρες. Όταν ξαναπήγα εμφανίστηκε ο Κουν με ανοικτά τα χέρια, σαν αγκαλιά. Κι
αυτό μου άρεσε πολύ». Κάπως έτσι, έγινε «ένας άνθρωπος με ελαττώματα που
γράφει για ανθρώπους με ελαττώματα». Γιατί αυτός θα μπορούσε να είναι ο
ορισμός του συγγραφέα για τον Παύλο Μάτεσι. Ο οποίος δεν γράφει
προγραμματισμένα. «Δεν επιλέγω τα θέματα, τα θέματα με επιλέγουν. Με επιλέγουν
εικόνες, ποτέ απόψεις, ποτέ ιδέες. Ένας συγγραφέας πρέπει να εμπιστεύεται και
να χρησιμοποιεί όλες τις αδυναμίες του. Και αδυναμίες είναι αυτά που
υποσυνείδητα μας τρομάζουν και δεν ξέρουμε ούτε και θέλουμε να ξέρουμε το
όνομά τους.

Οι τρόμοι μας, τα ελαττώματα μας, οι μικρότητες μας, όλα αυτά είναι μια
προίκα και όποιος γράφει και δεν τη χρησιμοποιεί, χάνει το μεδούλι των
πραγμάτων». Ή αλλιώς: «Το σκοτεινό μας μέρος, το μη χαρτογραφημένο, είναι το
ουσιαστικό υλικό μας κι αυτό πρέπει να εμπιστευθούμε και να το αφήσουμε να μας
οδηγεί». Ο συγγραφέας πρέπει να έχει και κάτι άλλο: «Την ικανότητα να αφήνει
τα πράγματα να τον πλήττουν, να τον εκ-πλήττουν. Τη γενναιότητα δηλαδή ή τη
χαζομάρα να είσαι ανοικτός και να σε πληγώνουν τα πράγματα. Αν το έχεις αυτό,
δεν έχεις ανάγκη τίποτα άλλο για να γράψεις». Ο ίδιος λέει ότι έτυχε να γίνει
συγγραφέας. «Θα μπορούσα κάλλιστα να έφτιαχνα καλές καρέκλες. Ή αυτό που
σκεπτόμουν μικρός. Που έβλεπα τις θείες μου σε ενα δωμάτιο με αργαλειούς, στη
Δίβρη. Κι έλεγα πως θα ‘ταν ωραίο να μάθω τον αργαλειό. Θα μπορούσα να ήμουν
λοιπόν υφαντουργός. Έτυχε να γίνω συγγραφέας».

ΕΞΟΡΙΣΤΟΣ

Ένας συγγραφέας που μένει στην Αθήνα, αλλά τον τρομάζει το μόνιμο. «Όπου και
να είμαι, αισθάνομαι εξόριστος. Αλλά αυτή η εξορία είναι ωραία, είναι επιλογή,
είναι ελευθερία». Δεν ταξιδεύει πολύ, «αναπληρώνω τα ταξίδια με τη φαντασία
μου», αλλά μετακινείται πάρα πολύ μέσα στην πόλη ­ «δεν έχω σπίτι δικό μου,
κάθε δυο-τρία χρόνια μετακομίζω, θέλω να αλλάζω». Δεν του αρέσει η Αθήνα,
«αλλά δεν θα με γοήτευε να μένω στη Σαντορίνη, από τα ωραιότερα μέρη στον
κόσμο, ούτε και στη Φλωρεντία που είναι μαγική». Άλλωστε η πενία της εποχής
δεν είναι ελληνικό φαινόμενο. «Η διαφορά είναι ότι έξω έχουν κληρονομιά. Είναι
σαν ένα σπιτικό που ξέπεσε, αλλά έχει ακόμη τα ασημικά. Ενώ εμείς, κι αυτό
είναι αστείο και τραγικό, γνωρίζουμε την παρακμή χωρίς να έχουμε φτάσει σε ακμή».

ΤΙ ΔΟΥΛΕΙΑ έχει η Ραραού της «Μητέρας του σκύλου» να περιφέρεται στη Γαλλία;
Και έχουν χώρο για θαύματα στις ιταλικές ψυχές ο Ελισαίος και ο Ζάγρος του
«Παλαιού των ημερών»; Όσο για την Αρσενία και τη Μελανία τού «Πάντα καλά», πώς
θα αφήσουν την ελληνικότατη γειτονιά τους και θα ταξιδέψουν σε άλλους κόσμους
και πολιτισμούς και κυρίως σε άλλη γλώσσα; Κι όμως. «Στην Ισπανία, όπου
βγαίνει τώρα ο “Παλαιός των ημερών”», είπαν ότι είναι ισπανικό έργο αυτό. Ο
Κροτσέτι, ο ελληνιστής εκδότης μου στο Μιλάνο, στον οποίο έστειλα το «Πάντα
καλά», μου είπε ότι θα το βγάλει, γιατί είναι για Ιταλίδες. Το ίδιο συνέβη και
στη Γαλλία». Ούτε και ο ίδιος ο Παύλος Μάτεσις δεν ξέρει πώς έγινε και τα
βιβλία του μεταφράστηκαν σε τόσες γλώσσες. Εκείνο που ξέρει είναι πως «όλα τα
βιβλία έχουν μια ρίζα κι αυτό είναι προϋπόθεση για να έχουν μια
παγκοσμιότητα». Κι έπειτα «τα βιβλία μου δεν είναι το χρονικό ενός τόπου. Η
Ελλάδα υπάρχει, αλλά μόνο ως πλαίσιο, στη μέση υπάρχει μια κεντρική ιστορία.
Άλλο βέβαια εάν η Ελλάδα είναι βεντέτα και αν τη βάλεις κομπάρσο, φωνάζει και
θέλει να πρωταγωνιστήσει».

ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ

Δεν ξέρει επίσης τη μαγική συνταγή για να γίνει ένα βιβλίο μπεστ σέλερ ­ όπως
συμβαίνει με τα δικά του. Εκείνος πάντως γράφει ως εξής: «Ξαφνικά μου έρχεται
μια εικόνα. Κάπου μου αρέσει, αλλά δεν της δίνω μεγάλη σημασία. Να δούμε,
σκέφτομαι, αν θα επιμείνει. Αν την ξεχάσω, σημαίνει πως άξιζε να ξεχαστεί, δεν
κρατώ σημειώσεις. Είναι σαν να βρίσκεται αυτή η εικόνα στο ταβάνι κι εγώ
προσποιούμαι πως δεν τη βλέπω. Την αφήνω να δράσει. Σε λίγο βλέπω ότι δίπλα
της υπάρχει άλλη μια εικόνα που συνδέεται με την προηγούμενη. Αυτό
συνεχίζεται, κατά κανόνα, πέντε με έξι μήνες. Όταν βεβαιωθώ ότι συγκατοικούμε,
παίρνω μολύβι και χαρτί και σημειώνω ορισμένα πράγματα. Οι σημειώσεις κρατούν
άλλους 5 – 6 μήνες. Και μετά, το γράψιμο κρατάει λίγο, ένα μήνα».

Κάπως έτσι βγήκαν και τα τρία του μυθιστορήματα, τα οποία σύμφωνα με τον
συγγραφέα «έχουν μια περίεργη συνοχή» (καθώς μάλιστα οι ήρωες των δύο πρώτων
περιφέρονται και στο τελευταίο). Για τον Μάτεσι, η «Μητέρα του σκύλου» που
αναμειγνύει το γέλιο με μια τραγική κατάσταση είναι «μια μούσα τραγωδίας, αλλά
με γόβα και όχι κοθόρνους και μάλιστα γόβα μεταχειρισμένη και σπασμένη». Ο
«Παλαιός των ημερών» είναι «ένα βιβλίο ερέβους, βιβλικού χώρου, ακραία
ελληνικό. Και κάπου υπάρχει ένα δέος. Όχι ότι το βιβλίο προκαλεί δέος, οι
άνθρωποι του προκαλούν δέος». Όσο για το «Πάντα καλά», αυτό είναι «ένα
“κέρασμα” που το όφειλα στους αναγνώστες μου, αφού τους πέρασα από πιο
δύσκολες καταστάσεις». Γιατί σ’ αυτό το βιβλίο «υπάρχει μια ευφορία. Αυτοί οι
άνθρωποι είναι ξαρμάτωτοι, δεν έχουν ούτε παιδεία ούτε ιδιαίτερη ευφυΐα ούτε
χρήματα ούτε γοητεία ούτε τίποτα. Έχουν όμως μια ευγνώμονα στάση απέναντι στη
ζωή. Ό,τι και να γευθούν, το χαίρονται. Ένα ποτήρι νερό πίνουν και το
απολαμβάνουν. Ξέρουν τι εστί ζωή και τους αρέσει που ζουν».

ΔΕΝ ΣΤΑΜΑΤΑΕΙ να προγραμματίζει. Κατ’ αρχήν, ένα ταξίδι για ξεκούραση και
ανανέωση των δυνάμεων. Τα πιο ενδιαφέροντα όμως είναι τα μακροπρόθεσμα σχέδιά
του. Όπως για παράδειγμα αυτό το θεατρικό έργο που έχει στα σκαριά. «Ενώ
πνιγόμουν, ήρθε μια ιδέα και λέω τώρα βρήκες να έρθεις; Τη συνέλαβα όμως σαν
πουλάκι στο κλουβί, και του χρόνου θα το κάνω αυτό το έργο. Άλλωστε,
περιποιείται μόνη της τον εαυτό της, αφού όταν μου ‘ρχεται μια ιδέα, έρχεται
χονδρικά ολοκληρωμένη, έχει αρχή, μέση και τέλος». Έπειτα, υπάρχει και το
καινούργιο «μικρόβιο» που μπήκε μέσα του. «Του χρόνου το καλοκαίρι σκέφτομαι
να σκηνοθετήσω. Θα είναι ένα μεγάλο έργο σε δική μου μετάφραση και δική μου
σκηνοθεσία. Ως εικόνα το έχω ήδη μέσα μου όλο, ξέρω ακριβώς τι θα κάνω».

Εκείνο όμως που μοιάζει να τον προκαλεί περισσότερο είναι το ενδεχόμενο της
συνεργασίας με τον Εμίρ Κουστουρίτσα. Κατ’ αρχήν, γιατί τον εκτιμάει. «Και
μόνο που τον γνωρίζω μού αρκεί, θα το θεωρούσα σπουδαίο ακόμη κι αν δεν υπήρχε
η προοπτική της συνεργασίας. Είναι φίλος και για μένα είναι πολύ σημαντικό
πράγμα η φιλία». Έπειτα αγαπάει τον ευρωπαϊκό κινηματογράφο ­ «στην Αμερική το
σινεμά πέθανε με τον Μπάστερ Κίτον» ­ και γι’ αυτόν ο Κουστουρίτσα «είναι η
μετά Φελίνι εποχή». Λογικό είναι λοιπόν που χαίρεται, γιατί αυτός ο σκηνοθέτης
ζήτησε τη «Μητέρα του σκύλου» να την κάνει ταινία. Κι έτσι στα άμεσα σχέδιά
του είναι κι αυτό, ένα προσενάριο της ταινίας.

Ο χειμώνας που έρχεται προβλέπεται κι αυτός φορτωμένος ­ «τα καταφέρνω πάντα
να έχω πολλή δουλειά». Ίσως δεν μπορεί να κάνει κι αλλιώς, αφού «ο χώρος της
δημιουργίας δείχνει σαγηνευτικός, πας να δοκιμάσεις και σε ρουφάει. Η δουλειά
σου είναι ένα αυτοκίνητο που για να προχωρήσει θέλει βενζίνη και η βενζίνη
είσαι εσύ. Εάν δεν καείς εσύ δεν προχωράει». Είναι η μοναδική στιγμή που αυτός
ο αισιόδοξος άνθρωπος μιλάει για μια ζωή που δεν είναι σπουδαία. «Είναι σα να
σε έχει αγγίξει μια μάγισσα και δεν μπορείς να βγεις ποτέ. Και κάπου
παραμελείς τη ζωή σου». Σπεύδει όμως να διευκρινίσει: «Δεν μετανοώ γι’ αυτό».