ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Άλλη ηθική στην πολιτική

Ζούμε σε μια εποχή δυναμικών ανακατατάξεων. Κάποιοι ισχυρίζονται ότι
βρισκόμαστε σε μια περίοδο εστιγμένης ισορροπίας (ένας όρος της εξελικτικής
βιολογίας) για να υποδηλώσουν ακριβώς ότι τα πάντα βρίσκονται σε ρευστότητα
και ότι δεν υπάρχουν σταθερά σημεία επί τη βάσει των οποίων θα μπορούσε να
διενεργηθεί μια ευχερής πολιτικής καθοδήγηση των μαζών (βλ. L. Thurow, «The
future of capitalism», 1996).

Σε μια τέτοια πολυσύνθετη εποχή επαναφέρεται δριμύτερα από πολλούς το σοβαρό
πρόβλημα της «επιστροφής» της ηθικής στην πολιτική διαδικασία. Είναι αναγκαίο
δηλαδή να πρυτανεύσει μια άλλη ηθική κουλτούρα για τα πρόσωπα εκείνα που
διεκδικούν δημόσια αξιώματα σε τοπικό ή εθνικό επίπεδο. Η πολιτική λειτουργία
δεν είναι πηγή πλουτισμού. Η εξάρτηση από το χρήμα ή τα οικονομικά συμφέροντα
ακυρώνει ολοκληρωτικά τη λειτουργία της πολιτικής αντιπροσώπευσης πληθυσμιακών
ομάδων ή τάξεων, αφού αλλοτριώνει το πολιτικό άτομο και το ανθρώπινο είναι γενικότερα.

Ανατέλλει έτσι ορμητικά μια άλλη λογική που προσπαθεί να ανιχνεύσει ξανά τη
διαλογική σχέση μεταξύ της ηθικής και της πολιτικής, τον αξεδιάλυτο δεσμό και
τον αναλλοίωτο ανταγωνισμό τους. Μια πολιτική πολιτισμού που καταβάλλει
προσπάθεια για να συνδυάσει τη ρεαλιστική εξέταση της πραγματικότητας με τους
μεγάλους στρατηγικούς σχεδιασμούς.

Μέσα στα όρια αυτά η ανατροπή των παραδοσιακών λογικών θα ανατρέψει ταυτόχρονα
και την κλασική επιταγή της μακιαβελικής ηθικής: ότι η πολιτική δηλαδή είναι
μόνο για τους ανθρώπους εκείνους που θεωρούν ότι το «καλό αποτέλεσμα δικαιώνει
και τη χειρότερη πράξη». Έτσι ψηλαφείται και πάλι το βασικό πρόβλημα του
σκοπού και των μέσων που χρωματίζεται έντονα από τη γνωστή ψευδεπίγραφη εκδοχή
μιας τελεσφόρας και αποτελεσματικής πολιτικής διαδικασίας, στην οποία τα μέσα
δεν διαδραματίζουν κανέναν ειδικότερο ρόλο. Στον βωμό αυτής της τεχνικής
αντίληψης για την πολιτική η βαρβαρότητα κατέλυσε τα σοσιαλιστικά οράματα σε
όλη την υδρόγειο. Σε αυτό επηρέασε βέβαια και η μονοδιάστατη ανθρωπολογική
αντίληψη του Marx. Ούτε το φαντασιακό στοιχείο ούτε ο μύθος αποτελούσαν μέρος
της πολύμορφης συνολικής πραγματικότητας για τον μεγάλο τούτο στοχαστή. Το
ανθρώπινο ον ήταν ένας homo faber χωρίς εσωτερικότητα, ένας προμηθεϊκός
παραγωγός που προοριζόταν να ανατρέψει τους θεούς και να κυριαρχήσει στο
σύμπαν. Το κλειδί για την εξουσία βρισκόταν στην ιδιοποίηση των παραγωγικών
δυνάμεων. Μόνο αργότερα ο Α. Gramsci θα αποκαταστήσει τη δυναμική των ιδεών
και της εκπαιδευτικής διαδικασίας για την αλλαγή της πραγματικότητας. Τα
πολιτικά μέσα για την επίτευξη ενός στρατηγικού στόχου θα αποτελούν πια μέρος
της πολιτικής κουλτούρας και θα ξαναβρούν την ιδιαίτερη σημασία και τη δύναμή τους.

Μέσα στα παραπάνω πλαίσια μιας νέας ηθικής προσέγγισης του πολιτικού γίγνεσθαι
η ηθική του διαλόγου και η ηθική της κατανόησης είναι μερικές μόνο από τις
εκφάνσεις εκείνες που λειτουργούν αποκαταστατικά για τη διαμόρφωση ενός
διαφορετικού κλίματος. Αυτήν την ηθική εκπροσώπησε πρόσφατα ο Βάτσλαφ Χάβελ
απέναντι στους καταδότες του: «Μόλις έγινα πρόεδρος ­ είπε ­ μου έδωσαν τον
κατάλογο με τα ονόματα των συναδέλφων μου που με είχαν καταδώσει, τον έχασα το
ίδιο απόγευμα».

Η ανωτέρω ηθική και πολιτική κουλτούρα επιτάσσει επιπλέον την έντονη
αποεπαγγελματικοποίηση της πολιτικής και τη διάχυσή της στις ευρύτερες
πληθυσμιακές ομάδες που ενδιαφέρονται για τις υποθέσεις των δημόσιων
πραγμάτων. Είναι καιρός έτσι τα πολιτικά εκείνα πρόσωπα που επί είκοσι χρόνια
δέσποσαν κυριαρχικά στο πολιτικό πεδίο της πατρίδας μας μετά τη δικτατορία να
αποχωρήσουν από τον στίβο αυτό, γιατί ούτε τις συντεταγμένες αυτής της νέας
κουλτούρας μπορούν να παρακολουθήσουν, αλλά και γιατί έχουν επιπρόσθετα
αναλώσει τον κύκλο της πολιτικής τους δυναμικής.

Σε έναν κόσμο που μοιάζει να είναι όλο και περισσότερο χαοτικός ο διαλεκτικός
εμπλουτισμός της πολιτικής από την ηθική είναι ένα επιτακτικό αίτημα. Η γνωστή
παραδοχή του Ν. Machiavelli ότι μόνο όσοι αντέχουν να λερώσουν τα χέρια και
την ψυχή τους μπορούν να λειτουργήσουν για το καλό ενός κράτους δεν μπορεί να
αποτελεί θεμελιώδες αξίωμα της πολιτικής μας ζωής. Ήλθε η εποχή για όλους μας
να πούμε το μεγάλο ναι ή το μεγάλο όχι, όπως εκφραστικά αναφέρει ο
Αλεξανδρινός ποιητής. Διαφορετικά, η συνεχής εφαρμογή μιας πολιτικής που δεν
διασταυρώνεται με ηθικά κελεύσματα θα μας οδηγήσει να αναφωνήσουμε μαζί με τον
Άμλετ «The thime is out of joint» (Η ζωή έχει ξεχαρβαλωθεί, Σαίξπηρ, Άμλετ,
Πράξη 1, Σκ. 5).

Ο Γρηγόριος Καλφέλης είναι αναπληρωτής καθηγητής της Νομικής Σχολής του
Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.