ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ίμβρος: Ξεχασμένη πατρίδα

Η συγκρότηση του έθνους-κράτους, κατά το δυτικοευρωπαϊκό πρότυπο, στην
Ανατολική και Νοτιοανατολική Ευρώπη και την καθ’ ημάς Ανατολή των αρχών του
20ού αιώνα, συνοδεύθηκε από τρεις πρακτικές: την αιματηρή εθνοκάθαρση, την
ανταλλαγή πληθυσμών και την περισσότερο ή λιγότερο προσχηματική αναγνώριση
μειονοτικών δικαιωμάτων.

Στην Ελλάδα η Μικρασιατική Καταστροφή, η προσφυγιά, οι χαμένες πατρίδες
γίνονται σύμβολα που εξακολουθούν να συνιστούν κεντρικά χαρακτηριστικά, άλλοτε
ζωογόνα και άλλοτε παθολογικά, του επίσημου πολιτικού μας πολιτισμού.

Παρ’ όλα αυτά, εβδομήντα πέντε χρόνια μετά την υπογραφή της Συνθήκης της
Λωζάννης, οι δραματικές εξελίξεις στην Ίμβρο και την Τένεδο ελάχιστα φαίνεται
να έχουν απασχολήσει την ελληνική κοινή γνώμη, παρά τους αγώνες Ιμβρίων και
Τενεδίων, παρά τις μεμονωμένες προσπάθειες, τα τελευταία 4-5 χρόνια, κάποιων
καλλιτεχνών, πολιτικών και δημοσιογράφων.

Οι κατάφωρες παραβιάσεις από την Τουρκία των εγγυήσεων της Συνθήκης της
Λωζάννης για την προστασία του αυτόχθονος ελληνικού πληθυσμού της Ίμβρου και
της Τενέδου, χωρίς να υπάρξει κατ’ ουσίαν οποιαδήποτε αποτελεσματική
διπλωματική αντίδραση από την πλευρά του επίσημου ελληνικού κράτους,
αποτυπώνονται στην ριζική πληθυσμιακή αλλοίωση των νησιών, στην απαλλοτρίωση
της περιουσίας των αυτοχθόνων Ελλήνων και στην συστηματική καταστροφή της
θρησκευτικής και πολιτιστικής κληρονομιάς.

Το ελληνικό κράτος παρέλειψε να εφαρμόσει εγκαίρως την αρχή της αμοιβαιότητας
σε συγκεκριμένες περιπτώσεις. Επί παραδείγματι, να εγκαταστήσει προξενικές
αρχές στην Ίμβρο μετά την εγκατάσταση τουρκικού προξενείου στην Κομοτηνή ή να
εξασφαλίσει το δικαίωμα αποστολής εκπαιδευτικού προσωπικού στα νησιά, όπως
προβλέφθηκε για τη Δυτική Θράκη με την εκπαιδευτική συμφωνία του 1968.
Παρέλειψε, επίσης, να προσφύγει εγκαίρως στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, με
αίτημα την άρση των παραβιάσεων των δικαιωμάτων των Ελλήνων κατοίκων και την
εφαρμογή του προβλεπόμενου καθεστώτος αυτοδιοίκησης των νησιών.

Η όξυνση των ελληνοτουρκικών σχέσεων μετά το 1963 σηματοδοτεί την αρχή του
τέλους. Δημεύονται τα ελληνικά μειονοτικά σχολεία, εξαγγέλλεται πρόγραμμα
εποικισμού, εγκαθίσταται στρατόπεδο χωροφυλακής και τάγματα στρατού και,
τέλος, ξεκινάει ευρύ πρόγραμμα απαλλοτριώσεων των ελληνικών κτημάτων έναντι
ευτελών αποζημιώσεων, που οδηγεί στην απαλλοτρίωση του 80% της καλλιεργήσιμης
γης στην Ίμβρο έως το 1968, ενώ το σύνολο σχεδόν των υπόλοιπων κτηματικών
περιουσιών απαλλοτριώθηκε σταδιακά έως το 1984.

Η παραβίαση από την Τουρκία των εγγυήσεων υπέρ των Ελλήνων της Ίμβρου και της
Τενέδου, που προβλέπει η Συνθήκη της Λωζάννης, οδήγησε τελικά στη δίωξη και
τον εκπατρισμό του ελληνικού πληθυσμού των δύο νησιών. Σήμερα το κύριο βάρος
της καταγγελίας αυτών των παραβιάσεων του Διεθνούς Δικαίου φαίνεται να φέρουν
μη κυβερνητικοί οργανισμοί. Παρά τη διεθνή υποκρισία και την ολιγωρία των
ελληνικών κυβερνήσεων απέναντι στις τουρκικές παραβιάσεις, τα σωματεία των
Ιμβρίων και Τενεδίων στην Ελλάδα, τις ΗΠΑ και την Αυστραλία δεν έχουν
αποδεχθεί τον χαρακτηρισμό των δύο νησιών «ως χαμένων πατρίδων».

Η καταγγελία του status quo που επέβαλε σταδιακά η Τουρκία στα δύο νησιά, με
την κορύφωση των διώξεων μετά το 1963, δεν αποτελεί εθνικιστική έκφραση, αλλά
πολιτική υποχρέωση του ελληνικού κράτους, θεμελιωμένη στους κανόνες του
Διεθνούς Δικαίου. Η επαναλειτουργία της μειονοτικής εκπαίδευσης, η απόδοση των
μοναστηριακών κτημάτων, η αποχώρηση των Τούρκων στρατιωτικών, η επιστροφή των
απαλλοτριωμένων εκτάσεων, η διάσωση των εναπομείναντων πολιτιστικών μνημείων
αποτελούν αναμφισβήτητες νομικές απαιτήσεις που πρέπει να προβάλει και να
διεκδικήσει η Ελλάδα.

Όση ευαισθησία καλείται και οφείλει η Ελλάδα να επιδεικνύει στο θέμα της
προστασίας των θρησκευτικών ή άλλων μειονοτήτων της, ανάλογη επιμονή είναι
υποχρεωμένη να επιδείξει στην προσπάθεια να διασφαλιστούν τα δικαιώματα των
ελληνικών μειονοτήτων. Εξίσου κρίσιμο είναι να αποσυνδεθεί το πρόβλημα από
εθνικιστικές υστερίες, ώστε να προβληθεί η πραγματική του διάσταση: πρόκειται
για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, με οικουμενική ηθική αναγνώριση και
νομική κατοχύρωση. Η τραγωδία της Ίμβρου και της Τενέδου δεν διαφέρει ποιοτικά
από το Κυπριακό, για το οποίο πριν από 40 χρόνια ο Ν. Καζαντζάκης σημείωνε ότι
αποτελεί το μοιρόγραφτο κέντρο της ηθικής αξίας του σημερινού ανθρώπου.

Ο επίκουρος καθηγητής του Πανεπιστημίου Θράκης Ξενοφών Ι. Κοντιάδης είναι
διευθυντής του Κέντρου Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου.