Ανήλικοι παραβάτες: Το αδιέξοδο της τιμωρίας

Πρόσφατες αναφορές στον Τύπο αφορούν το ζήτημα της εγκληματικότητας των
ανηλίκων. Συμμορίες, βία και εγκληματικότητα είναι τα θέματα που προβάλλονται.
Αρχίζουμε άραγε πάλι να ανακαλύπτουμε ένα νέο (;) φαινόμενο, μια άλλη σοβαρή
απειλή για την εφησυχασμένη κοινωνία μας;

ΕΙΝΑΙ γεγονός ότι σήμερα ένα από τα χαρακτηριστικά στοιχεία της
εγκληματικότητας είναι ότι το όριο ηλικίας των δραστών χαμηλώνει. Ολοένα και
περισσότεροι ανήλικοι διαπράττουν σοβαρά αδικήματα. Άρα, το πρόβλημα είναι
υπαρκτό και επιδέχεται ερμηνειών και θεσμικών παρεμβάσεων, στα επίπεδα της
πρόληψης και της αντιμετώπισης.

Συχνά η Πολιτεία, προκειμένου να δείξει ότι εγκύπτει σε παρόμοια προβλήματα,
προβαίνει σε νομοθετικές λύσεις, είτε ποινικοποιώντας νέες συμπεριφορές είτε
θεσμοθετώντας πιο αυστηρούς νόμους και μακροχρόνιες ποινές για τους παραβάτες.
Πρόκειται ουσιαστικά για τη λήψη κατασταλτικών μέτρων, που στοχεύουν στον
καθησυχασμό των πολιτών για το ζήτημα της εγκληματικότητας, μέσω της τιμωρίας
των δραστών.

Ειδικά για τους ανήλικους παραβάτες, παρατηρούμε ότι στις ΗΠΑ υπό το καθεστώς
μιας μαζικής υστερίας και ηθικού πανικού εγκλείουν τους ανήλικους δράστες σε
φυλακές ενηλίκων και μάλιστα «υψίστης ασφαλείας», με ό,τι αυτό συνεπάγεται για
την «κοινωνικοποίηση» των ανηλίκων σε παρόμοιες φυλακές. Σημαντικές διατάξεις
για την αναγκαιότητα της «διαφορετικής μεταχείρισης» των ανήλικων παραβατών
καταργούνται και θεσμοθετείται ένα αυστηρό πλαίσιο μεταχείρισης που εξομοιώνει
τους ανήλικους με τους ενήλικους εγκληματίες καριέρας. Στα σχολεία
προσλαμβάνονται οπλοφόροι φύλακες για να προστατεύσουν τους μαθητές από τη βία
των συνομηλίκων τους… Παράμετροι όπως η ιδιαιτερότητα της εφηβείας, η
αναζήτηση της ταυτότητας, η μεταβατική περίοδος προς την ενηλικίωση, η δοκιμή
των ορίων και η αμφισβήτηση των κανόνων και αξιών αγνοούνται και διαγράφονται
από τα νομοθετικά πλαίσια και τα ποινικά συστήματα, εξομοιώνοντας όλους τους
«εγκληματίες» ανεξάρτητα από την ηλικία, το είδος και τις συνθήκες τέλεσης του
αδικήματος, πέρα και έξω από κάθε ανθρωπιστική διάσταση.

Οι εγκληματολόγοι ήδη από τη δεκαετία του ’50 ασχολήθηκαν με το θέμα της
παραβατικότητας των ανηλίκων, στο επίπεδο της θεωρίας και της έρευνας. Τα
πορίσματά τους επισημαίνουν το ρόλο της οικογένειας, του σχολείου, της παρέας,
της γειτονιάς, των κοινωνικών δικτύων, της φτώχειας, της αποστέρησης και του
στιγματισμού. Τονίσθηκαν ακόμα οι αρνητικές συνέπειες του εγκλεισμού και της
ιδρυματοποίησης, παράμετροι που συμβάλλουν στην υιοθέτηση μιας εγκληματικής
καριέρας και την ενδυνάμωση της αντικοινωνικής συμπεριφοράς.

Σήμερα, σε κοινωνίες όπου η ψαλίδα των κοινωνικο-οικονομικών ανισοτήτων ολοένα
και αυξάνει, όπου η βία ανάγεται σε κυρίαρχο κώδικα επικοινωνίας και μοντέλο
συμπεριφοράς, όπου ο κύκλος μεταξύ των ανήλικων θυμάτων και ανήλικων δραστών
διαρκώς ανατροφοδοτείται και, τέλος, εκεί όπου οι ανήλικοι αποκλείονται και
εισπράττουν την απογοήτευση και τις αποτυχίες των μεγάλων, δεν είναι
αξιοπερίεργη ούτε εντελώς ακατανόητη η έξαρση (ή και η αναγνώριση) του
φαινομένου. Εκείνο που πραγματικά χρειαζόμαστε είναι μια πολιτική πρόληψης και
αντιμετώπισης του ζητήματος, βασισμένη στις αρχές της έγκαιρης, ελάχιστης και
μη-στιγματιστικής παρέμβασης, μακριά από κραυγές υστερίας και πανικού.

Η Βάσω Αρτινοπούλου είναι επικ. καθηγήτρια Εγκληματολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.