ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Χαρισματικοί και όμνιμπους

Μια φορά κι έναν καιρό έλεγαν πως η Ελλάδα δεν μπορεί να κυβερνηθεί παρά
μόνον από πολιτικούς ηγέτες ενός συγκεκριμένους τύπου τους λεγόμενους «χαρισματικούς».

ΤΟ ΤΙ σημαίνει «χαρισματικός», βέβαια, είναι μια άλλη ιστορία. Αλλά ας πούμε,
χάριν ευκολίας, ότι «χαρισματικός» είναι ο ηγέτης που αντλεί τη νομιμοποίησή
του και τη νομιμοποίηση της πολιτικής του εξουσίας από την προσωπικότητά του
και μόνον, και από τα χαρίσματά της ­ πραγματικά ή φανταστικά, μα πάντοτε
περιβεβλημένα με μια αχλύ μύθου και μυστηρίου. Ο «χαρισματικός» δεν έλκει το
κύρος του από τον θεσμό που κατέχει, αντίθετα αυτός δίνει κύρος στον θεσμό.
Δεν υπόκειται στους τυπικούς περιορισμούς μιας συνήθους δημοκρατικής
νομιμοποίησης, αφού το χάρισμα ξεχειλίζει και υπερκαλύπτει κανόνες και
ελέγχους. Και δεν λογοδοτεί με βάση τα αποτελέσματα της διαχείρισης μιας
συγκεκριμένης εντολής, αφού η εντολή που λαμβάνει δεν είναι ποτέ in rem, αλλά
ad hominem, δεν αφορά έργο, συγκεκριμένη πολιτική, αλλά την πληθωρική του
προσωπικότητα και την μεσσιανική του παρουσία.

Ένας χαρισματικός ηγέτης προκύπτει δύσκολα, μα κυβερνά εύκολα. Ο Καραμανλής,
στον καιρό του, μπορούσε να επιβάλλει αποφάσεις ανήκουστες για το κόμμα και το
σώμα των εκλογέων του, χωρίς να κουνιέται φύλλο ­ θυμηθείτε τις
κρατικοποιήσεις της εποχής της «σοσιαλμανίας» του. Και ο Ανδρέας Παπανδρέου
στην ακμή του θα μπορούσε να ιδιωτικοποιήσει την Ιονική, να εξυγιάνει την
Ολυμπιακή και να καταργήσει την επετηρίδα των εκπαιδευτικών, υπό τους ήχους
των Κάρμινα Μπουράνα, και με όσους αντιδρούν απομονωμένους και
δακτυλοδεικτούμενους ως εχθρούς της πατρίδος, του έθνους και του σοσιαλισμού.
Σε μια χώρα δίχως σταθερούς κανόνες παιχνιδιού και δίχως θεσμούς με βάθος στην
τυπική τους νομιμοποίηση, ο «χαρισματικός» επιβάλλει τις αποφάσεις του και, αν
χρειαστεί, την πυγμή του στους υπηκόους του, όπως ο Δίας και οι άλλοι θεοί
επέβαλαν τις δικές τους στους αρχαίους μας προγόνους κυριαρχώντας στα όνειρά τους.

Κυβερνά εύκολα, αλλά ­ θα πρόσθετε κάποιος κακοπροαίρετος ­ διαιωνίζει και
επιτείνει την ατροφία των κανόνων και των θεσμών, την υπερτροφία του
αυθαίρετου και αυτονομιμοποιουμένου. Λεπτομέρειες… Η ουσία είναι ότι
«χαρισματικοί» δεν παράγονται πια πουθενά στον κόσμο ­ κι όχι μόνον στην
πολιτική, ούτε καν στο ποδόσφαιρο.

Και στο μεν ποδόσφαιρο φταίνε τα αμυντικά συστήματα, που μετά τον Μαραντόνα
δεν αφήνουν πια ανάσα σε κανέναν βιρτουόζο να ξεδιπλώσει τα μαγικά του πριν
βρεθεί στο χόρτο από το τάκλιν.

Αλλά και στην πολιτική, έτσι όπως τα μίντια παίζουν ασφυκτικό πρέσινγκ τους
πολιτικούς σε όλο το γήπεδο, δεν μένει χώρος για να επωάσουν οι βιρτουόζοι τον
μύθο, το μυστήριο, την αχλύ που απαιτεί το «χάρισμα».

Προσθέστε σε αυτό και τον αντικειμενικό μαρασμό της πολιτικής, καθώς η
διακυβέρνηση μιας χώρας γίνεται μια υπόθεση «κλειστού στίβου», υπόθεση
διαχείρισης δεδομένων που οι διεθνείς αγορές, τα διεθνή ταμεία και οι μεγάλες
τράπεζες έχουν ήδη προδιαγράψει και μοιάζει σχεδόν αδύνατο να προκύψει και
πάλι ­ πλην εκτάκτων συνθηκών που θα μπορούσαν να κινήσουν το συλλογικό μας
θυμικό ­ ένας χαρισματικός ηγέτης ικανός να μας παραμυθιάσει συλλογικά.

Πρέπει, λοιπόν, να μάθουμε να ζούμε δίχως «χαρισματικούς» και να κυβερνιόμαστε
δίχως αυτούς. Πρέπει να βρούμε τρόπο να ζούμε με θεσμούς που αντλούν τη
νομιμοποίησή τους όχι από το χάρισμα του Πολέμαρχου που τους κατέχει, μα από
τη δημοκρατική τους λειτουργία. Πρέπει να μάθουμε να ζούμε με πολιτικούς που
δεν μπορούν ή δεν θέλουν, αδιάφορο, να ντύσουν με «παραμύθι» τα σκληρά και
επώδυνα που διαχειρίζονται.

Κι ακόμη πρέπει να μάθουμε να φυλαγόμαστε από το σύγχρονο υποκατάστατο (ή
κακέκτυπο) του χαρισματικού ηγέτη, που είναι ο ηγέτης «όμνιμπους», ο ηγέτης
«μπεστ – σέλερ» ­ ο πρωταθλητής των δημοσκοπήσεων και αλπινιστής των υψηλών
κορυφών δημοτικότητας, που στρογγυλεύει όλες τις γωνίες της πολιτικής,
χαϊδεύει όλα τα αυτιά, εξασφαλίζει τη συναίνεση όλων, επειδή δεν θίγει τίποτα
σημαντικό, δεν λέει ποτέ τίποτε δυσάρεστο για κανέναν και ως ταχυδακτυλουργός
εξαφανίζει τα σκληρά και τα δυσάρεστα πίσω από ένα αδιαφανές παρασκήνιο.