ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Μια αφόρητη μοναξιά

«Αργά ή γρήγορα η ανθρωπότητα θα πρέπει να επιστρέψει σε μια σπηλιά για να γλείψει τις πληγές της» (του Αλτάν, από το «Εσπρέσσο»)

«Αν το πρόβλημα του 19ου αιώνα ήταν η εκμετάλλευση, ο μεγαλύτερος κίνδυνος στα
τέλη αυτού του αιώνα είναι ο αποκλεισμός: οι εργαζόμενοι είναι απλώς υπεράριθμοι».

ΟΓΔΟΝΤΑ πέντε ετών σήμερα, συγγραφέας κλασικών έργων όπως «Η φιλοσοφία της
βούλησης» και «Πλάτων και Αριστοτέλης», ο Πωλ Ρικέρ θεωρείται ο μεγαλύτερος εν
ζωή φιλόσοφος της Γαλλίας. Δικαιολογημένη λοιπόν η ερώτηση του δημοσιογράφου
της «Φιγκαρό»: Πώς θα όριζε αυτός ο ξεχωριστός άνθρωπος την «καλή ζωή»; «Είναι
το να έχεις κάνει όσο το δυνατόν περισσότερα πράγματα, να έχεις εκπληρώσει τα
πιο φιλόδοξα σχέδιά σου, τα πιο πολύτιμα ιδανικά σου. Η εκπλήρωση είναι ο
κορεσμός της επιθυμίας να υπάρχεις. Εγώ είμαι ευχαριστημένος γιατί έζησα με
τους αγαπημένους μου ανθρώπους. Μια καλή ζωή είναι εκείνη που μπορεί να
ονειρευτεί ότι θα τελειώσει μ’ έναν καλό θάνατο, παρά τον φόβο του πόνου. Ένας
καλός θάνατος είναι εκείνος όπου μπορείς να πεις σ’ αυτούς που μένουν, αντίο,
κι ευχαριστώ».

Ο Ρικέρ συνυπήρξε με τον αιώνα ­ ή, αν θέλετε, ο αιώνας συνυπήρξε με τον
Ρικέρ. Είναι λοιπόν ο καταλληλότερος να απαντήσει: πού μπορεί να συμπυκνωθεί η
ενότητα αυτού του αιώνα; «Η μοναδική μεγάλη ενότητα είναι εκείνη του
κομμουνισμού, από το 1907 μέχρι το Τείχος του Βερολίνου. Υπάρχουν πολύ λίγα
παραδείγματα μιας περιόδου που κλείνει τόσο καθαρά με την κατάρρευση του
συστήματος πάνω στον εαυτό του». Μα αν ο φιλόσοφος δυσκολεύεται να ορίσει
σήμερα κάποια παγκόσμια ιδεολογία, δεν είναι γιατί κατέρρευσε ο κομμουνισμός,
αλλά επειδή δεν γνωρίζουμε σε ποια εποχή ζούμε. Τον Μάη του ’68 οι φοιτητές
ήξεραν τι ζητούσαν. Σήμερα δεν μπορούμε να φανταστούμε τι θα λένε για μας σε
τριάντα χρόνια οι ιστορικοί του μέλλοντος. Η μόνη βεβαιότητα που κυριαρχεί
είναι ότι για πρώτη ίσως φορά δεν υπάρχουν πια εχθροί. Κι ότι αφού ζήσαμε για
πενήντα χρόνια σ’ ένα καθεστώς διπολικότητας, σήμερα δεν μένει παρά μία και
μόνη ηγεμονική δύναμη. Αναζητούμε έτσι έναν πολυκεντρισμό τον οποίο δεν έχουμε
ακόμη βρει.

Ο Ρικέρ δεν βλέπει να αμφισβητείται η έννοια της δημοκρατίας: όλα τα
ολοκληρωτικά καθεστώτα, άλλωστε, σαρώθηκαν από αιρετές κυβερνήσεις. Το
πρόβλημα είναι τι γίνεται μετά τις εκλογές, όταν ο πολίτης δεν αισθάνεται πια
ότι εκπροσωπείται από εκείνους που εξέλεξε. Η εξουσία των πολιτικών δεν
αναγνωρίζεται πλέον, η αναγνώριση της υπεροχής των κυβερνώντων επί των
κυβερνωμένων διέρχεται κρίση. Ποιος εκπροσωπεί τα τέσσερα ή πέντε εκατομμύρια
των Γάλλων που έχουν αποκλειστεί από την κοινωνική ζωή; Κανείς. Και αυτοί που
εργάζονται, όμως, δεν εκπροσωπούνται επαρκώς, αν σκεφτεί κανείς ότι μόνο το
ένα δέκατο των μισθωτών είναι μέλη των συνδικάτων. Η μοναξιά του πολίτη
απέναντι στο κράτος έχει γίνει αφόρητη.

Ένα πράγμα ανακουφίζει τον Ρικέρ: η ενσωμάτωση της οικολογίας στην πολιτική. Ο
σεβασμός της ζωής και του περιβάλλοντος αποτελεί μεγάλη κατάκτηση, το
αντιστάθμισμα ίσως στο μαζικό φαινόμενο της αστικοποίησης.