Η πίστη, το εμπόριο και η ευρωπαϊκή σκέψη

Το συνέδριο που οργανώθηκε από την Ουνέσκο σε συνεργασία με τη Διεθνή Ένωση
Νοτιοανατολικής Ευρώπης με θέμα «Νοτιοανατολική Ευρώπη, σταυροδρόμι του
πολιτισμού» παρουσίασε ιδιαίτερο επιστημονικό ενδιαφέρον τόσο από μεθοδολογική
άποψη όσο και από πλευράς των εισηγήσεων και παρεμβάσεων.

ΠΡΕΠΕΙ εξ αρχής να πούμε ότι Νοτιοανατολική Ευρώπη σημαίνει Βαλκάνια, αλλά τον
όρο Βαλκάνια δεν τον δέχονται όλες οι χώρες, κυρίως οι βορειότερες. Έτσι
είχαμε τη Μολδαβία, την Κροατία, τη Σλοβενία, τη Ρουμανία, τη
Βοσνία-Εζεργοβίνη, τη Γιουγκοσλαβία (Σερβία + Μαυροβούνιο) ­ που και αυτής το
όνομα σαν τέτοιο δεν είναι από όλους δεκτό ­ την Αλβανία, την Τουρκία, τη
Βουλγαρία, το FYROM και, φυσικά, «τη Βόρειο Αμερική» της Νοτιοανατολικής
Ευρώπης, λόγω οικονομικής ευρωστίας και εμπέδωσης της δημοκρατίας, την Ελλάδα].

Το διήμερο συνέδριο, από μεθοδολογική άποψη, ήταν σημαντικό γιατί ο ορισμός
των τριών θεμάτων «Δρόμοι της πίστης, δρόμοι του εμπορίου», «Νοτιοανατολική
Ευρώπη και ευρωπαϊκή σκέψη», «Η εικόνα του άλλου», απαιτούσε μια
διεπιστημονική μέθοδο, όπου οι διάφοροι παράγοντες εξετάζονται στην
αλληλεξάρτησή τους.

Στο πρώτο θέμα που αφορούσε τη σχέση μεταξύ του ιδεολογικού παράγοντα και των
κοινωνικών και οικονομικών παραγόντων υπήρξε σειρά παρεμβάσεων που έδειχναν
σαφώς ποιον αντίκτυπο είχαν διάφορα μέτρα ευλαβείας (κτίσιμο μοναστηριών, η
οργάνωση της Εκκλησίας κ.τλ.) στην ανάπτυξη των οικονομικών και πολιτικών
σχέσεων της εποχής και της περιοχής στην οποία αναφέρονταν. Για να το πούμε
πιο απλά: οι δρόμοι της πίστης σηματοδοτούσαν τους δρόμους του εμπορίου, αφού
το εμπόριο αναπτυσσόταν γύρω και με αφορμή θρησκευτικά πανηγύρια ή
σταυροφορίες. Τα λόγια του Χριστού, ότι δεν θέλω να γίνει ο οίκος του πατρός
μου οίκος εμπορίου, μεταφορικά εσήμαιναν, όπως υποστήριξε ένας εισηγητής,
εκείνο που έπρεπε μελλοντικά να αποφευχθεί και δεν αποφεύχθηκε.

Όπως επισήμανε η πρόεδρος της Διεθνούς Ένωσης Επιστημόνων της Νοτιοανατολικής
Ευρώπης κυρία Βασιλική Παπούλια, η οποία έκλεισε τις εργασίες του συνεδρίου,
ανακεφαλαιώνοντας τις εισηγήσεις «η αλληλεξάρτηση μεταξύ των διαφόρων
παραγόντων φαίνεται στη σχέση μεταξύ του φαντασιακού και της ιστορικής
πραγματικότητας, όπου μυθικά ή πλασματικά στοιχεία όσον αφορά την καταγωγή των
διαφόρων ομάδων συντελούν στην εμφάνιση ιδεολογημάτων ή και στη διαμόρφωση
μιας νέας εθνικής συνείδησης».

Το δεύτερο θέμα «Νοτιοανατολική Ευρώπη και ευρωπαϊκή σκέψη» που, κατά κάποιο
τρόπο, αποτελούσε και τον κεντρικό άξονα του συνεδρίου, παρουσίασε ιδιαίτερο
ενδιαφέρον γιατί σ’ αυτό τονίστηκε τόσο από Έλληνες συνέδρους όσο (και κυρίως)
από ξένους ο σημαντικός ρόλος των Ελλήνων διανοουμένων στη διάδοση των
γραμμάτων αλλά και των νέων κυρίως προοδευτικών ιδεών στους λαούς της
Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Αυτό τον ρόλο μπόρεσαν να διαδραματίσουν οι Έλληνες
γιατί η δεκτικότητά τους ως προς τις νέες ιδέες ήταν μεγαλύτερη επειδή οι
ίδιοι θεωρούσαν ότι η ευρωπαϊκή σκέψη στον αιώνα του Διαφωτισμού αποτελούσε τη
δική τους πνευματική κληρονομιά.

Και βέβαια ο εγκυκλοπαιδιστής Ρήγας Βελεστινλής αποτελεί μια κορυφαία
περίπτωση, που η επέτειος των διακοσίων χρόνων από τη θανάτωσή του θα
αποτελέσει το επόμενο μεγάλο συνέδριο στην Ουνέσκο στο τέλος του χρόνου, με
πρωτοβουλία και πάλι της χώρας μας. Ο Ρήγας είχε πρώτος μιλήσει «για τα
ενωμένα Βαλκάνια, με την Ελλάδα μπροστάρισσα». Ήρθε η ώρα της υλοποίησης του
οράματός του.

«Η εικόνα του άλλου» ­ το τρίτο θέμα του συνεδρίου αυτού ­ έθιγε προβλήματα σε
πολλά επίπεδα: ψυχολογικά, κοινωνιολογικά, εθνολογικά. Όπως συμπύκνωσε στο
τέλος η κυρία Παπούλια: «Η εικόνα του άλλου, θετική ή αρνητική, συντελεί στον
καθορισμό της ταυτότητας ενός ατόμου, μιας ομάδας ή ενός ολόκληρου λαού. Από
αυτό φαίνεται καθαρά ότι υπάρχει μια σχετικότητα όσον αφορά τη σημασία που
έχει η εικόνα του άλλου για τη σύλληψη μιας ταυτότητας.

«Διαφοροποίηση, είπε η κυρία Παπούλια, μιας ομάδας από μιαν άλλη μέσω
ενδεχομένως μιας αρνητικής εικόνας δεν σημαίνει και διαφοροποίηση εθνική ή και
εχθρική στάση. Είναι ενδιαφέρον ότι στα πλαίσια αυτού του συνεδρίου τονίστηκε
πολύ συχνά η ύπαρξη διανοουμένων και επιστημόνων με πολλαπλή ταύτιση
πνευματική και ήταν αυτοί πολλές φορές που έγιναν οι αναγεννητές της εθνικής
ιδέας στους ομογενείς τους από καταγωγή».

Το συνέδριο, όπου η συμμετοχή του κοινού και αντιπροσώπων της διεθνούς
κοινότητας ήταν πολύ μεγάλη, υπήρξε στο σύνολό του ενωτικό. Οι σύνεδροι
επέμεναν στο τι μας ενώνει και όχι στο τι μας χώρισε παλιά.

Το ωραιότερο όμως παράδειγμα το ανέφερε μια Τουρκάλα, που μίλησε για τους
Σελτζούκους του 11ου αιώνα στη Μικρά Ασία, πριν καταστραφεί το Ικόνιο από τα
βαρβαρικά (Άτρακ, που σημαίνει τουρκικά) φύλα των Μογγόλων. «Ποιος έχτισε αυτό
το τζαμί; ρωτάει ο ποιητής του Ισλάμ Τζελαντίν Ρουμί, τον 12ο αιώνα. «Οι
Ατράκ. ­ Έπρεπε οι Έλληνες να το χτίσουν. ­ Γιατί; ­ Γιατί οι Έλληνες ήρθαν να
χτίσουν τον κόσμο και οι Ατράκ να τον καταστρέψουν».