Ευρω-γλωσσικό ζήτημα

Γκίντερ Γκρας. Απέρριψε τη μεταρρύθμιση, αλλά δέχεται «ορισμένες αναγκαίες απλουστεύσεις»

Ανάμεσα σε όλα τα άλλα που αλλάζουν, που επανεξετάζονται, που αναθεωρούνται,
θα είναι άραγε και οι γλώσσες των ανθρώπων; Η μία μετά την άλλη, οι χώρες της
Ευρώπης βυθίζονται σε κρίσεις γλωσσικές. Μάχες ξεσπούν ανάμεσα σε ειδικούς και
μη, για «λεπτομέρειες» όπως είναι τα φωνήεντα και τα σύμφωνα και, εν ολίγοις,
το «Γλωσσικό Ζήτημα» σε όλο του το μεγαλείο θα απασχολήσει ως φαίνεται πολλούς
λαούς στην καμπή του αιώνα.

Η ΧΩΡΑ όπου η γλώσσα έμοιαζε πιο αναλλοίωτη και σταθερή, η Γερμανία,
συγκλονίζεται αυτόν τον καιρό από «ομηρικούς» καβγάδες για θέματα… ορθογραφίας.

Η γλώσσα του Λούθηρου και του Γκαίτε δέχθηκε πέρυσι φοβερές επιθέσεις από
«μεταρρυθμιστές» φιλολόγους και συγγραφείς, που υποστήριξαν ότι η γραφή της
γερμανικής έχει πάψει να παρακολουθεί την εποχή μας.

Το περίφημο διπλό σίγμα (ss) που σε ορισμένες λέξεις γράφεται περίπου όπως το
ελληνικό «β», μπέρδευε πάντοτε τους μικρούς μαθητές, αλλά και πολλούς
ενηλίκους. Το ίδιο συνέβαινε και με λέξεις όπως το «restaurant», που
προφέρεται «restorant». Και πολλοί ήταν οι Γερμανοί που δεν καταλάβαιναν γιατί
τα «spageti» έπρεπε να γράφονται «spaghetti».

Μια πολυμελής επιτροπή λογίων, γραμματολόγων και καθηγητών της ανώτερης και
ανώτατης εκπαίδευσης από όλες τις χώρες με γερμανικά ιδιώματα (Γερμανία,
Ελβετία, Αυστρία, Λουξεμβούργο, Λιχτενστάιν και Ιταλία, στον Άνω Αδίγη),
αποφάσισε έπειτα από πολλές συνεδριάσεις να εισαγάγει απλουστεύσεις που με
νόμο επιβλήθηκαν από φέτος σε όλα τα σχολεία.

Ο Γκίντερ Γκρας

Οι περισσότεροι συγγραφείς, όμως, ανάμεσά τους και ο πολύς Γκίντερ Γκρας,
αντέδρασαν έντονα και το ίδιο συνέβη και με πολλούς πανεπιστημιακούς και με
εκδότες. Αλλά ο Χέλμουτ Κολ ένιψε τας χείρας του. Άφησε το υπουργείο Παιδείας
να βγάλει τα κάστανα από τη φωτιά. Και εκείνο, μη έχοντας στα χέρια του άλλες
γνωματεύσεις, προχώρησε στην επιβολή της «μεταρρύθμισης».

Οι αλλαγές όμως πήγαιναν πολύ πιο πέρα και από τις απλουστεύσεις, συγχωνεύσεις
ή την κατάργηση ψηφίων.

Στα νέα σχολικά βιβλία, που τυπώθηκαν εφέτος κατεπειγόντως, σβήστηκαν και οι
άνω τελείες, πολλά διαλυτικά και τα περισσότερα κόμματα.

Και ξαφνικά, ήρθε η αντεπανάσταση. Έπειτα από αίτηση φιλολόγων της Κάτω
Σαξονίας, το Ανώτατο Δικαστήριο του κρατιδίου αυτού αποφάνθηκε την περασμένη
εβδομάδα ότι η μεταρρύθμιση ήταν απαράδεκτη και παράνομη και διέταξε την
καταστροφή όλων των σχολικών βιβλίων που είχαν τυπωθεί με το νέο σύστημα!

Μαίνεται πόλεμος

Ο πόλεμος μαίνεται τώρα μεταξύ «παραδοσιακών» και «εκλαϊκευτών». Αλλά στο
μεταξύ οι μαθητές του Λούνεμπουργκ και των άλλων πόλεων του κρατιδίου έχουν
μείνει χωρίς βιβλία. Τα τυπογραφεία τυπώνουν πάλι, πυρετωδώς, τα παλιά βιβλία
και η αντεπανάσταση αρχίζει να βρίσκει μιμητές και σε άλλα κρατίδια.

Οι «παραδοσιακοί» σήκωσαν κεφάλι. Οι εφημερίδες δημοσιεύουν καθημερινά τσιτάτα
από τον Σίλερ και τους άλλους ποιητές, και ρωτούν το κοινό τους αν θεωρεί
λογικό να απλουστευθεί η γραφή τέτοιων υπέροχων στίχων.

Το γλωσσικό όμως έχει γίνει μείζον θέμα και έξω από τα όρια του γερμανόφωνου
κόσμου: οι μεγαλύτερες σε διάδοση γλώσσες, η αγγλική, η γαλλική, η ισπανική
έχουν μπει και αυτές σε τροχιά αλλαγών και οι κλυδωνισμοί, παντού, έχουν και
τις πολιτικές προεκτάσεις τους.

Οι γλωσσαμύντορες είναι (συνήθως, αλλά όχι πάντα) οι πιο «συντηρητικοί», ενώ
οι ριζοσπαστικοί απαντώνται συνηθέστερα στο «προοδευτικό» στρατόπεδο…

ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ, ζήτημα γλωσσικό ανάλογο με το γερμανικό γεννήθηκε πριν από λίγα
χρόνια, μετά την απόφαση της Γαλλικής Ακαδημίας να καταργήσει την περισπωμένη
και (σε ορισμένες λέξεις) τη βαρεία.

Η θύελλα που ακολούθησε ­ και που εκδηλώθηκε σε όλο τον γαλλόφωνο κόσμο, από
το Παρίσι ώς τη Γουαδελούπη ­ ήταν τόσο μεγάλη, ώστε οι Αθάνατοι εγκατέλειψαν
το σχέδιο και δεν ξαναμίλησαν γι’ αυτό. Πολλοί εκδότες όμως άρχισαν να
καταργούν τους τόνους, αρχικά στα κεφαλαία, ενώ απλουστευμένες μορφές λέξεων
αντικαθιστούν σιγά σιγά ορισμένες ιδιαίτερα δύσκολες.

Στην Αγγλία και στις ΗΠΑ, η γλώσσα του Σαίξπηρ δέχεται πυρά από τους
«δημοτικιστές», που ζητούν λόγου χάρη την απλούστευση της «νύχτας», από Night
σε Nite. Απλώνεται επίσης μια «επαναστατική» τάση υπέρ μίας περίπου
συνθηματικής γραφής, του τύπου «U-2» (γιου του) αντί «You, too»: Το όνομα του
γνωστού συγκροτήματος σημαίνει «Και συ». Άλλη «επανάσταση», το περίφημο
δίλημμα του Άμλετ, «Το be or not to be», που μεταβάλλεται σε «2 b or not 2 b».
Όσο για την ισπανική, η επανάσταση, που εκδηλώνεται κυρίως στη Λατινική
Αμερική, αφορά τη μαδριλένικη γλώσσα της Καστίλης. Πολλοί Λατινοαμερικανοί
απλουστεύουν σύμφωνα και φωνήεντα, ενώ ορισμένες λέξεις αντικαθίστανται από αγγλικές…