Φυτοφάρμακα… αλατοπίπερο στα τρόφιμά μας

Σε έναν κυκεώνα ανακριβειών, επιστημονικών συγκρούσεων και ελλιπών στοιχείων
βρίσκονται τα γεωργικά προϊόντα. Η αλόγιστη χρήση επικίνδυνων φυτοφαρμάκων
εγκυμονεί κινδύνους τόσο για τη δημόσια υγεία όσο και για την οικονομία μας.
Επικίνδυνα χημικά φτάνουν στο πιάτο μας, ενώ οι εργαστηριακοί έλεγχοι είναι
υποτυπώδεις και περιστασιακοί.

Συντονισμένη πολιτική για την προστασία του καταναλωτή ή την ενημέρωσή του
σχετικά με τα υπολείμματα φυτοφαρμάκων δεν υπάρχει. Όλοι συμφωνούν πως οι
κρατικοί έλεγχοι είναι αποσπασματικοί και ανεπαρκείς. Ανάμεσά τους γεωπόνοι
του Υπουργείου Γεωργίας (όπως ο κ. Γιάννης Τσιάλτας από τη Διεύθυνση Ποιοτικού
Ελέγχου και ο κ. Δημήτρης Κούμας από τη Διεύθυνση Φυτοπροστασίας) και
πανεπιστημιακοί (όπως η κ. Ευθυμία Παπαδοπούλου-Μουρκίδου από το ΑΠΘ και ο κ.
Βασίλης Ζιώγας από το Γεωργικό Πανεπιστήμιο Αθηνών).

Η κατάσταση έχει φτάσει στο απροχώρητο. Τα προβλήματα, αντί να επιλύονται,
μπερδεύονται ακόμα περισσότερο. Οι λιγοστές εργαστηριακές μελέτες έχουν βρει
κατά καιρούς υπολείμματα φυτοφαρμάκων πάνω από τα όρια ασφαλείας. Τα
αποτελέσματα αυτά όμως σπάνια βλέπουν το φως της δημοσιότητας. Υπάρχουν
αναλύσεις που βρήκαν υπέρμετρη ποσότητα φυτοφαρμάκων σε ορισμένα ελαιόλαδα,
και άλλες, όπως αυτή που έγινε στη Γερμανία και μία ακόμη σε ελληνικό
εργαστήριο, που έδειξαν μεγάλες συγκεντρώσεις υπολειμμάτων σε σταφύλια και ντομάτες.

Τα όρια ασφαλείας είναι ένα άλλο ζήτημα εξίσου μπερδεμένο και διφορούμενο.
Ενδεικτικό της σύγχυσης είναι το γεγονός ότι σε κάθε γεωργικό προϊόν τα όρια
για το ίδιο φυτοφάρμακο διαφέρουν. Εκτός αυτού, αυτοί που τα έχουν καθορίσει
δεν έχουν λάβει υπόψη τους τους πιθανούς συνδυασμούς των τροφών (π.χ. ντομάτα
με λάδι στη σαλάτα) καθώς και τους συνδυασμούς των χημικών ουσιών στο ίδιο
προϊόν, κάτι πολύ συνηθισμένο.

Τη σύγχυση επιτείνουν τα φουτουριστικά πειράματα γενετικής μετάλλαξης, που
έχουν ήδη ξεκινήσει και στη χώρα μας και έχουν φέρει τους τους καταναλωτές σε
αμηχανία. Ως εναλλακτική λύση διαφαίνεται η βιολογική γεωργία, που στηρίζει τη
δύναμή της στη χρήση φυσικών μεθόδων καλλιέργειας, αλλά… χάνει στα σημεία,
καθώς δεν υπάρχει οργανωμένη πολιτική μέριμνα για την ενίσχυση και εξάπλωσή της.

Τη στιγμή που έρευνες στην Ευρώπη αποδεικνύουν πως το 5% των περιπτώσεων
καρκίνου οφείλονται στα φυτοφάρμακα, στην Ελλάδα η χρήση τους παραμένει
ανεξέλεγκτη. Παράλληλα, ενώ τα γεωργικά προϊόντα είναι αναπόσπαστο κομμάτι της
καθημερινής μας διατροφής, κανείς δεν ξέρει τις ποσότητες χημικών ουσιών που
φτάνουν στο πιάτο μας, καθώς οι όποιες εργαστηριακές μετρήσεις είναι
αποσπασματικές.

ΕΡΕΥΝΗΤΕΣ, κρατικοί φορείς αλλά και οι ίδιοι οι παραγωγοί επισημαίνουν την
ανυπαρξία συστηματικών ελέγχων, που αφήνει τους καταναλωτές ανυπεράσπιστους.

Οι συνέπειες της αλόγιστης χρήσης φυτοφαρμάκων στη χώρα μας έχουν σχέση με
σημαντικά θέματα υγείας αλλά και οικονομικά ζητήματα. Οι οδηγίες χρήσης στην
πίσω μεριά των πλαστικών μπουκαλιών σπάνια ακολουθούνται κατά γράμμα, οι
ποσότητες φυτοφαρμάκων που χρησιμοποιούνται στις καλλιέργειες συχνά είναι δύο
ή τρεις φορές περισσότερες και είναι κοινό μυστικό για τους ανθρώπους που
κινούνται στον χώρο της γεωργίας, ότι ανάμεσά τους βρίσκονται και χημικά που
έχουν απαγορευτεί στο εξωτερικό. Οι συνέπειες της αλόγιστης αυτής χρήσης στην
υγεία αλλά και την οικονομία είναι μεγάλες.

Ενδεικτικό είναι πως το 1995 πουλήθηκαν στη χώρα μας οκτώμισι εκατομμύρια κιλά
φυτοφαρμάκων, τα οποία χρησιμοποιήθηκαν σε κάθε λογής καλλιέργειες. Κατά μέσο
όρο, έπεσαν τρεισήμισι κιλά χημικών σε κάθε 10 στρέμματα καλλιεργήσιμης
έκτασης. Μικροποσότητες αυτών έφτασαν και εξακολουθούν να φτάνουν στην κουζίνα μας.

Οι κρατικές αναλύσεις υπολειμμάτων είναι ελλιπείς. Τα στοιχεία του Μπενάκειου
Φυτοπαθολογικού Ινστιτούτου και του Γενικού Χημείου του Κράτους είναι λιγοστά
και τα περισσότερα δείχνουν πως τα υπολείμματα των φυτοφαρμάκων δεν ξεπερνούν
τα όρια της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Την ίδια στιγμή όμως, υπάρχουν εργαστηριακές
μετρήσεις ­ ιδιωτικές αλλά και κρατικές ­ που δείχνουν ότι πολλά νωπά τρόφιμα
είναι πλούσια σε φυτοφάρμακα. Σπάνια, όμως, βλέπουν το φως της δημοσιότητας.

Ορισμένες πρόσφατες αναλύσεις πάντως, από αυτές που προορίζονται για χρήση σε
πολύ στενό κύκλο, έχουν δείξει υψηλές συγκεντρώσεις υπολειμμάτων σε σταφύλια
και ντομάτες. «Δεν υπάρχουν τρόφιμα χωρίς υπολείμματα φυτοφαρμάκων», τονίζει ο
χημικός κ. Ιάκωβος Μπουλνταδάκης. «Το πρόβλημα με τα σταφύλια της φετινής
σοδειάς είναι πράγματι έντονο. Οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι πολλοί
παραγωγοί τα μάζεψαν νωρίτερα από ό,τι έπρεπε, για να πετύχουν καλύτερες τιμές
και έτσι δεν υπήρχε αρκετός χρόνος για να απορροφηθούν τα χημικά».

Μόλις πριν από ένα μήνα άλλωστε, υπολείμματα φυτοφαρμάκων που βρέθηκαν να
ξεπερνούν τα όρια ασφαλείας, σε δείγματα ελληνικών σταφυλιών που αναλύθηκαν
στη Γερμανία, «ταρακούνησαν» τις δημόσιες υπηρεσίες και άφησαν άσχημο απόηχο
για τα ελληνικά γεωργικά προϊόντα στο εξωτερικό. Πολλοί αποδίδουν παρόμοια
περιστατικά σε εμπορικό πόλεμο, όπως και να ‘χει όμως, κανείς δεν είναι σε
θέση να αμυνθεί με στοιχεία. «Δυστυχώς, αδυνατούμε να κάνουμε έλεγχο
υπολειμμάτων στα γεωργικά προϊόντα που εξάγουμε, ούτε φυσικά και σε όσα
διακινούνται στην εγχώρια αγορά», εξηγεί η κ. Ευθυμία Παπαδοπούλου-Μουρκίδου,
καθηγήτρια στο Εργαστήριο Γεωργικών Φαρμάκων του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.

Πρόσφατη μελέτη, που έγινε για λογαριασμό του Ευρωπαϊκού Γραφείου
Περιβάλλοντος από τον ογκολόγο Έρικ Πλιούγκερς, επισημαίνει πως «ακόμα και
αυτά τα όρια που καθορίζουν την αβλαβή και ασφαλή χρήση των φυτοφαρμάκων είναι
ανακριβή και βασίζονται σε εκτιμήσεις. Δεν λαμβάνονται υπόψη τα συνεργικά
αποτελέσματα όταν δύο ή περισσότερα εντομοκτόνα χρησιμοποιούνται ταυτόχρονα».

ΤΗ ΔΡΑΣΤΙΚΗ μείωση των φυτοφαρμάκων ζητούν ακόμη και οι ίδιοι οι παραγωγοί με
αφετηρία την Κρήτη, μία από τις περιοχές όπου, σύμφωνα με τις μέχρι τώρα
εκτιμήσεις, γίνεται η μεγαλύτερη κατάχρηση.

«Έχουμε φθάσει στο σημείο να χρησιμοποιούμε δεκάδες φυτοφάρμακα στα αμπέλια,
το ένα για να καταπολεμήσει το άλλο», λέει ο παραγωγός Γιώργος Στρατάκης, από
την επαρχία Πεδιάδος στο Ηράκλειο. «Όσο και αν προσέχουμε, όσο και αν η
πλειοψηφία των γεωργών προσπαθεί να μην κάνει κατάχρηση, όλο και κάτι μένει,
και τελικό αποτέλεσμα είναι να δυσφημούνται τα προϊόντα μας».

Οι γεωπόνοι από την άλλη εξακολουθούν να προτείνουν, εννέα στις 10 φορές, τη
χρήση χημικών μέσων για την καταπολέμηση ασθενειών και ζιζανίων. Όπως εξηγεί ο
κ. Βασίλης Ζιώγας, αναπληρωτής καθηγητής στο Εργαστήριο Φυτοπαθολογίας του
Γεωργικού Πανεπιστημίου Αθηνών, οι γεωπόνοι τα «εμπιστεύονται» ακόμη,
βασιζόμενοι στους εξονυχιστικούς ελέγχους των εταιρειών πριν ένα φυτοφάρμακο
βγει στην αγορά προκειμένου να είναι ασφαλής η χρήση τους.

ΠΡΩΤΟΣΤΑΤΗΣ

Απάντηση στην υπέρμετρη και αλόγιστη χρήση φυτοφαρμάκων έρχονται να δώσουν οι
βιολογικές καλλιέργειες, η ανάπτυξη και εξάπλωση των οποίων φρενάρει την
εφαρμογή πειραμάτων γενετικής μετάλλαξης. Στη χώρα μας, οι βιοκαλλιέργειες
κερδίζουν συνεχώς την εμπιστοσύνη των παραγωγών. Πρωτοστάτης και εδώ η Κρήτη,
όπου 3.000 στρέμματα ελιάς, αμπέλου και εσπεριδοειδών καλλιεργούνται ήδη με
βιολογικές μεθόδους, χάρη στη μεγάλη ηλιοφάνεια και το εύκρατο κλίμα.

«Ξεκινήσαμε 17 παραγωγοί με 600 στρέμματα και τώρα έχουμε ήδη γίνει 57 και θα
βγάλουμε περίπου 40 τόνους βιολογικού ελαιόλαδου», λέει ο κ. Κώστας Μαμαλάκης,
ένας από τους παραγωγούς που συμμετέχουν στις βιολογικές καλλιέργειες, στην
περιοχή της Μεσαράς στο νησί. Οι ίδιοι θα επεκταθούν και στην
αμπελοκαλλιέργεια, με στόχο να παράγουν σταφύλια χωρίς φάρμακα.

Βασική αρχή της βιολογικής γεωργίας είναι η εφαρμογή απολύτως φυσικών μεθόδων
καταπολέμησης ασθενειών και ζιζανίων. Αρωματικά φυτά, για παράδειγμα, όπως η
λεβάντα, το θυμάρι, ο δυόσμος, η ρίγανη, κ.λπ., προστατεύουν άλλα φυτά από
αρρώστιες και παράσιτα, χάρη στη μυρωδιά τους και στις ουσίες που
απελευθερώνουν από τις ρίζες.

ΚΙΝΔΥΝΕΥΟΥΝ να αναπτύξουν ένα είδους καρκίνου, λεμφώματα μη Χότζκιν, οι
αγρότες άνω των 30 χρόνων που καλλιεργούν κηπευτικά ή βαμβάκι, λόγω της συχνής
χρήσης φυτοφαρμάκων. Οι γυναίκες αγρότισσες μάλιστα βρέθηκαν να εμφανίζουν
ακόμα συχνότερα αυτό το είδος καρκίνου.

Την επιδημιολογική διερεύνηση της θανατηφόρου αυτής σχέσης ανθρώπου –
λεμφωμάτων – φυτοφαρμάκων επιχείρησε στην πρόσφατη διδακτορική διατριβή του
(1996) ο παθολόγος κ. Χαράλαμπος Σ. Κουρούσης, υπό την επίβλεψη του
Ινστιτούτου Προληπτικής, Περιβαλλοντικής και Εργασιακής Ιατρικής. Η έρευνα
έγινε στην Κρήτη.

Όπως φαίνεται από την έρευνα, η διαφορά μεταξύ της ομάδας ασθενών με λέμφωμα
και της ομάδας των υγιών μαρτύρων προς σύγκριση είναι μεγαλύτερη σε εκείνους
που ασχολούνται με γεωργικές εργασίες πάνω από 30 χρόνια και η διαφορά αυτή
είναι στατιστικά σημαντική. Η διαφορά μεταξύ περιπτώσεων και μαρτύρων γίνεται
ακόμα μεγαλύτερη, όταν πρόκειται για γυναίκες που απασχολούνται με γεωργικές
δουλειές πάνω από 30 χρόνια και οι οποίες αποτελούσαν το 37% του δείγματος των ασθενών..

Όσον αφορά το είδος των καλλιεργειών, με τις οποίες είχαν ασχοληθεί οι
ασθενείς με λέμφωμα, διαπιστώθηκε ότι ήταν οι καλλιέργειες σιταριού,
καλαμποκιού, πατάτας, αμπελιών, καπνού, ελαιοδένδρων, βαμβακιού και οπωροκηπευτικών.

Η ΑΝΗΣΥΧΙΑ για τα γεωργικά προϊόντα που καταναλώνουμε, επιτείνεται ακόμα
περισσότερο από την διάδοση τροφίμων που προέρχονται από γενετικά
μεταλλαγμένες καλλιέργειες. Πρόκειται για προϊόντα δημιουργημένα στο
εργαστήριο, με προσθήκη γονιδίων στο DNA των αρχικών σπόρων. Οι επεμβάσεις
αυτές γίνονται προκειμένου το φυτό να αναπτύξει ανθεκτικότητα στις καιρικές
συνθήκες, τα ζιζάνια και τα ζιζανιοκτόνα, αλλά και για να επιβραδυνθεί η
διαδικασία ωρίμανσής τους.

Μέχρι τώρα, στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχει εγκριθεί η εισαγωγή από την Αμερική τόσο
σπόρων όσο και προϊόντων, σόγιας, αραβοσίτου, ελαιοφόρου κράμβης και τομάτας
στην Αγγλία. Παρ’ ότι στις ΗΠΑ γενετική μετάλλαξη εφαρμόζεται και σε άλλες
καλλιέργειες, στην Ευρώπη έχουν εγκριθεί πειράματα μόνο στα παραπάνω είδη.

Όσο για τις πειραματικές καλλιέργειες στην Ελλάδα, μόνο μία άδεια για
πειράματα με γενετικά μεταλλαγμένη τομάτα, που προορίζεται για τοματοπελτέ,
έχει εγκριθεί από τις περίπου 15 αιτήσεις που δέχθηκε το ΥΠΕΧΩΔΕ τον τελευταίο
χρόνο. Σε ό,τι αφορά τις εισαγωγές, το τοπίο είναι ακόμα ομιχλώδες. Σύμφωνα με
στοιχεία της Greenpeace, μέσα στο πρώτο τετράμηνο του 1997 εισήχθησαν από την
Αμερική 154.000 τόνοι σόγιας, ένα μέρος των οποίων ήταν γενετικά μεταλλαγμένο.
Όπως λέει ο κ. Νίκος Χαραλαμπίδης, από την Greenpeace, «η παρτίδα αυτή έφθασε
στη χώρα μας από αμερικανική αποθήκη, η οποία αποδεδειγμένα περιείχε γενετικά
μεταλλαγμένη σόγια». Η σόγια χρησιμοποιείται σε 30.000 προϊόντα που βρίσκονται
στα ράφια των σούπερ μάρκετ και είναι βασικό συστατικό των ζωοτροφών.

Τον Ιούλιο του ’97 αποφασίστηκε από την Ε.Ε. όλα τα προϊόντα που προέρχονται
από γενετική μετάλλαξη να φέρουν ειδική σήμανση. Από τότε και μέχρι σήμερα δεν
υπάρχουν πληροφορίες για εισαγωγή τέτοιου είδους προϊόντων στη χώρα μας.

Η συζήτηση για τις συνέπειες της γενετικής μετάλλαξης σε καλλιέργειες δεν
φαίνεται να έχει τέλος. Ορισμένοι υποστηρίζουν πως τα γενετικά μεταλλαγμένα
τρόφιμα είναι ασφαλέστερα από συμβατικές καλλιέργειες, όπου γίνεται αλόγιστη
χρήση φυτοφαρμάκων. Άλλοι όμως ανταπαντούν πως η ανθεκτικότητα των
καλλιεργειών αυτών στις χημικές ουσίες, απλά θα προκαλέσει τη χρήση
μεγαλύτερης ποσότητας ισχυρότερων ζιζανιοκτόνων.

Οι ανησυχίες επιστημονικών κύκλων και οικολογικών οργανώσεων για τη γενετική
μετάλλαξη αφορούν τα προβλήματα που μπορεί να προκαλέσουν στην ανθρώπινη
υγεία, αλλά και στο περιβάλλον, αν δηλαδή μπορέσει το νέο φυτό να συνυπάρξει
αρμονικά με το υπόλοιπο οικοσύστημα. Πειράματα για να διαπιστωθούν οι
συνέπειες, γίνονται συνεχώς. «Μέχρι τώρα έχουν δείξει ότι δεν υπάρχει λόγος
ανησυχίας. Όμως δεν μπορούμε να αποκλείσουμε το ενδεχόμενο αρνητικών συνεπειών
στο μέλλον, από κάποια καινούργια μετάλλαξη. Για αυτό και χρειάζονται συνέχεια
εργαστηριακές έρευνες», τονίζει ο κ. Νίκος Πανόπουλος, καθηγητής
Βιοτεχνολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης.

Από την άλλη, ο κ. Χαραλαμπίδης επισημαίνει πως «δεν υπάρχει ο παραμικρός
λόγος, εκτός από τα συμφέροντα των πολυεθνικών, που να δικαιολογεί τη βιασύνη
μας να δεχθούμε πειράματα τέτοιου είδους. Το οποιοδήποτε βήμα πρέπει να είναι
εξαιρετικά προσεκτικό, δεδομένου ότι υπάρχουν μελέτες που υπογραμμίζουν τις
αρνητικές συνέπειες πειραμάτων γενετικής μετάλλαξης».