ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Ο θεωρητικός της ανατροπής

Ζωρζ Μπατάιγ. Σήμερα συμπληρώνονται 100 χρόνια από τη γέννηση του εικονοκλάστη συγγραφέα

«Η εξουσία είναι αιώνια. Ας συνεχίσουμε να πριονίζουμε το κεφάλι της». Ζωρζ
Μπατάιγ, ένας σύγχρονος διανοητής.

Ο ΣΑΛΒΑΔΟΡ Νταλί τον χαρακτήρισε «διεφθαρμένο γάιδαρο», που συγχέει τη βία της
πραγματικότητας με τη βία των ειδώλων της. Για τον Σαρτρ, δεν ήταν παρά ένας
«νέος μυστικιστής». Και ο Μπρετόν τον κατηγορούσε ότι έθετε σε κίνδυνο το
επαναστατικό σχέδιο των σουρεαλιστών. Μα τον Ζωρζ Μπατάιγ, που σήμερα
συμπληρώνονται εκατό ακριβώς χρόνια από τη γέννησή του, δεν τον πτοούσαν οι
επιθέσεις. Φιλόσοφος της υπερβολής και της υπέρβασης (στην οικονομία όπως και
στον έρωτα), αναρχικός Εγελιανός, επεδίωκε συνεχώς να παραβιάζει όλες τις
απαγορεύσεις, όλα τα ταμπού, και να γεύεται εκείνο το γοητευτικό «αδύνατο» που
ελκύει και αποκρούει το θάνατο. Δεν υπέγραψε ποτέ κανένα μανιφέστο. Δεν
λάμβανε μέρος σε δημόσιες συγκεντρώσεις. Δικαιολογώντας το 1929 την πολλοστή
άρνησή του να παραστεί σε μια εκδήλωση σουρεαλιστών, τους χαρακτήρισε
«ανιαρούς ιδεαλιστές».

Αν στην εποχή του ήταν ένας συγγραφέας της μειοψηφίας, σήμερα ο Ζωρζ Μπατάιγ
θεωρείται κλασικός. Στο «Λεξικό του Σουρεαλισμού» του Ζαν-Πωλ Κλεμπέρ, που
μόλις κυκλοφόρησε στη Γαλλία από τις εκδόσεις Seuil, κατέχει περίοπτη θέση.
Στην Ιταλία επανεκδίδονται τα τέσσερα τεύχη του περιοδικού «Acephale», που ο
Μπατάιγ εξέδωσε το 1936 ύστερα από μια νέα διαμάχη του με τον Μπρετόν. Και
στην Ισπανία κυκλοφόρησαν πρόσφατα σε νέα μετάφραση δύο ξεχωριστά έργα του
συγγραφέα: η «Έννοια της Δαπάνης» (1933) και το «Καταραμένο μέρος» (1949). Σ’
αυτά τα δύο τελευταία κείμενα στηρίζεται ο Γάλλος σημειολόγος Ζεράρ Εμπέρ για
να εξηγήσει τη γοητεία που συνεχίζει να ασκεί σήμερα ο θεωρητικός της απόλυτης ανατροπής.

Ο Μπατάιγ ­ γράφει ο Γάλλος καθηγητής στη «Βανγκουάρδια» ­ απορρίπτει εδώ την
κυρίαρχη λογική της παραγωγικότητας και εισέρχεται σε μια λογική σπατάλης,
απώλειας, δαπάνης του πλεονάζοντος. Τον εμπνέει το «potlatch», μια πρακτική
των Ινδιάνων της βορειοανατολικής Αμερικής που έκαιγαν αγαθά για να μη
συσσωρεύεται πλούτος, και άρα εξουσία, στα χέρια των ολίγων. Το «καταραμένο
μέρος» είναι σ’ εκείνες τις κοινωνίες αυτό που περισσεύει, που δεν
ανταποκρίνεται σε πρωταρχικές ανάγκες. Με την επέκταση της παραγωγής από τα
υλικά στα συμβολικά αγαθά, το «καταραμένο μέρος» στις δικές μας κοινωνίες
αφορά εικόνες, σύμβολα, παραστάσεις. Η λογική της «κατάκτησης», το
επιχειρηματικό πνεύμα, δίνουν τη θέση τους στη συμβολική σπατάλη. Τα σύμβολα
της Ευτυχίας, της Ευφορίας, της Προόδου έχουν δώσει τη θέση τους σ’ εκείνα της
ρήξης, της βίας, του θανάτου. Στην ίδια την αναπαράσταση της βίας υπάρχει μια
«βία της αναπαράστασης», βία συμβολική, βία εικονική, βία πάντως με απολύτως
πραγματικές συνέπειες, που ανακυκλώνεται και πολλαπλασιάζεται από τα μέσα ενημέρωσης.

Πίσω απ’ όλα αυτά μια βαθιά αγωνία, που στις μέρες μας συνδέεται με το τέλος
του αιώνα. Και μια διαρκής αίσθηση ότι κάτι πρέπει να γίνει, να δημιουργηθεί.
Ή, όπως θα έλεγε ο Μπατάιγ, να καταστραφεί.