ΠΡΟΣΩΠΑ «Λαθροθήρας της γνώσης»

Εντγκάρ Μορέν. Αρνείται την ετικέτα του κοινωνιολόγου για να αγκαλιάσει ένα ευρύτερο πεδίο γνώσεων

Αγάπη, Ποίηση, Σοφία: σε τρεις διαλέξεις του, ο Εντγκάρ Μορέν καταπιάνεται με
τρία ουσιώδη θέματα της ζωής.

«ΛΑΘΡΟΘΗΡΑΣ της γνώσης», όπως αυτοχαρακτηρίζεται, ο Εντγκάρ Μορέν καταδιώκει
εδώ και μισόν αιώνα τις «δεδομένες ιδέες» στα χωράφια είτε της πολιτικής είτε
της κοινωνιολογίας είτε ακόμη της οικολογίας ή της βιολογίας ­ η περιέργεια
αυτού του «διαρκούς σπουδαστή» δεν γνωρίζει όρια και χαρίζει φρεσκάδα στα
βιβλία του. Ερευνητής στο γαλλικό Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας (CNRS),
χρονογράφος, δοκιμιογράφος: στο τέλος του αιώνα της υπερεξειδίκευσης, ο Μορέν
αρνείται να επιτρέψει να τον ταξινομήσουν στην κοινωνιολογία, τον τομέα του
στο CNRS, για να αγκαλιάσει ένα ευρύτερο πεδίο γνώσεων.

Η πορεία αυτή δεν μπορεί να είναι χωρίς αντιφάσεις, αλλά στον Μορέν δεν αρέσει
τίποτε περισσότερο από το να παντρεύει αντιθέσεις. Εξ ου και η ρήξη του με τον
σταλινισμό στη δεκαετία του 1950: «Ποτέ δεν μπόρεσα να κλειστώ σε μια πίστη»,
συνόψισε στην πνευματική αυτοβιογραφία που εξέδωσε το 1994 με τίτλο «Οι
δαίμονές μου». «Αλλά ποτέ δεν μπόρεσα και να κλειστώ στην αμφιβολία, η
αμφιβολία μου κρατούσε πάντα την πίστη μέσα της». Την ίδια στάση διατηρεί και
σήμερα και την βρίσκουμε στο τελευταίο βιβλίο του με τίτλο «Αγάπη, Ποίηση,
Σοφία» (εκδ. Seuil), στο οποίο δημοσιεύει τα κείμενα τριών διαλέξεών του πάνω
στα θέματα αυτά (οι διαλέξεις είχαν γίνει από το 1990 ως το 1995): η αγάπη
ανάμεσα σε δύο όντα, η αγάπη για τη ζωή, η ποίηση ως λογοτεχνικό είδος και ως
ενασχόληση, η σοφία και η δυνατότητα να ορίσουμε τη σύγχρονη σοφία, και όλα
τούτα τεκμηριωμένα με αναφορές στους Ελληνες, στον Πασκάλ, αλλά και στην
προσωπική πείρα του στοχαστή.

Η αγάπη; «Είναι ίσως η πιο πραγματική θρησκεία μας», εξηγεί, «και ταυτόχρονα η
πιο πραγματική διανοητική μας ασθένεια». Η ποίηση; «Στον δυτικό πολιτισμό μας,
η ποίηση, όπως και η ανθρωπιστική κουλτούρα, βρέθηκε εξορισμένη. Εξορίσθηκε
στην ψυχαγωγία, στη διασκέδαση, περιορίσθηκε στους νέους, στις γυναίκες, έγινε
κατά κάποιο τρόπο ένα υποβαθμισμένο στοιχείο σε σχέση με την πρόζα της ζωής».
Όσο για τη σοφία, ο αναγνώστης δεν θα βρει μεν στο δοκίμιο αυτό θαυματουργές
συνταγές για να την κατακτήσει, αλλά θα απολαύσει μια σκέψη που βρίσκεται σε
διαρκή κίνηση, που είναι περίεργη για τον άλλον, που παρακολουθεί τις μόδες
χωρίς να εξαπατάται απ’ αυτές. Για τον Εντγκάρ Μορέν, σοφία είναι «να
αποφεύγεις την ευτέλεια, να αποφεύγεις να υποκύπτεις σε παρορμήσεις
εκδικητικότητας και κακίας. Πρέπει να καταλάβουμε ότι τα ανθρώπινα όντα είναι
όντα ασταθή, στα οποία ενυπάρχει η δυνατότητα για το καλύτερο και για το
χειρότερο, με ορισμένους να έχουν περισσότερες δυνατότητες απ’ ό,τι άλλοι».