ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Τα γενέθλια ενός ηττημένου

Άσπρισε η κούτρα του, πάτησε τα ογδόντα, αλλά ιδέες δεν άλλαξε ­ κι ας τον
ειρωνεύονται οι βιβλιοκριτικοί. Για ένα πράγμα μετανιώνει: ότι δεν μπόρεσε να
φορέσει ποτέ μπλου-τζιν.

ΤΗΝ ΠΕΡΑΣΜΕΝΗ Δευτέρα ο Έρικ Χόμπσμπομ είχε τα γενέθλιά του. Κι αυτή τη φορά
αποφάσισε να τα γιορτάσει μ’ ένα πάρτι στο σπίτι του, έξω από το Λονδίνο. Όχι
μόνο επειδή μπαίνει υγιέστατος και διαυγέστατος στην ένατη δεκαετία της ζωής
του. Αλλά κυρίως ­ όπως λέει στη «Ρεπούμπλικα» ­ γιατί κατάφερε να επιβιώσει
δεκαοκτώ ετών θατσερισμού στην Αγγλία και ευτύχησε να δει τη νίκη της
Αριστεράς στη Γαλλία. Η δημοσιογράφος σπεύδει να τον ρωτήσει ποιες επιλογές θα
ήθελε να μην έχει κάνει στη ζωή του. «Αυτή είναι μια άσκοπη άσκηση», απαντά.
«Ένας ιστορικός εργάζεται πάνω σ’ αυτά που έχουν συμβεί, όχι σ’ εκείνα που θα
μπορούσαν να έχουν συμβεί. Το να σκέπτεσαι πώς θα ήταν η ζωή σου αν είχες
κάνει άλλες επιλογές ανήκει στον τομέα της επιστημονικής φαντασίας, όχι της βιογραφίας».

Ο Χόμπσμπομ δεν ανήκει στην οικογένεια των μετανοημένων. Το κλαμπ των πρώην
κομμουνιστών που έγιναν αντικομμουνιστές τον αρρωσταίνει. Το κομμουνιστικό του
παρελθόν δεν το αποκήρυξε ποτέ. Πίστευε και εξακολουθεί να πιστεύει ότι ο Μαρξ
είναι ένας αναντικατάστατος δάσκαλος, ένας «sensei» όπως θα έλεγαν οι
Γιαπωνέζοι. Η μαρξιστική ανάλυση, έγραφε το Σάββατο στην «Γκάρντιαν»,
παραμένει ο καλύτερος τρόπος για να κατανοήσουμε τα προβλήματα του άδικου
κόσμου μας. Καμιά σοβαρή συζήτηση της Ιστορίας δεν είναι δυνατή αν δεν
παραπέμπει στον Μαρξ, αν δεν αρχίζει εκεί από όπου άρχισε εκείνος. Η ετικέτα
του μαρξιστή ιστορικού, όμως, του προκαλεί αλλεργία. «Ο μαρξισμός έχει
μεταμορφώσει τόσο ριζικά την ιστοριογραφία, που είναι αδύνατο να πεις σήμερα
αν ένα συγκεκριμένο βιβλίο έχει γραφτεί από ένα μαρξιστή ή μη μαρξιστή
ιστορικό. Είθε να έλθει η εποχή που αυτό δεν θα ενδιαφέρει πια κανέναν».

Το παράδοξο είναι ότι οι επικριτές του καταλογίζουν στον Χόμπσμπομ αυτήν
ακριβώς τη συνέπεια. «Πώς μπορεί να υποστηρίζει κάποιος σήμερα μια
χρεοκοπημένη ιδεολογία σαν τον μαρξισμό;» διερωτάται ο κριτικός της
«Ομπζέρβερ» παρουσιάζοντας το καινούργιο βιβλίο του Χόμπσμπομ «Περί Ιστορίας»
(εκδ. Weidenfeld & Nicolson). Ένας ανάλογος προβληματισμός βασανίζει τον
κριτικό των «Τάιμς»: «Είναι δυνατόν ένας αμετανόητος κομμουνιστής να γράψει
μια σοβαρή ιστορία του 20ού αιώνα;» Το ερώτημα μπορεί να τεθεί και
διαφορετικά: έχουν δικαίωμα να μιλούν οι ηττημένοι;

Ο Έρικ Χόμπσμπομ δεν αρνείται ότι αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ζωής του σε μια
υπόθεση που αποδείχθηκε αποτυχημένη: τον κομμουνισμό που εξήγγειλε η
Οκτωβριανή Επανάσταση. Μα τι μπορεί να ακονίσει καλύτερα το μυαλό του
ιστορικού από την ήττα; Όπως έλεγε ο καθηγητής Ράινχαρντ Κόσελεκ, ένας παλιός
του φίλος, βραχυπρόθεσμα η Ιστορία φτιάχνεται από τους νικητές. Μακροπρόθεσμα,
όμως, όλες οι κατακτήσεις στο μέτωπο της κατανόησης της Ιστορίας οφείλονται
στους ηττημένους.