Επετείου νοσταλγία

Η οργή ξεθύμανε, η
μνήμη εξασθένησε, η ανακούφιση μοιάζει εντελώς άτοπη. Την θέση τους στα
εφετινά αφιερώματα μοιάζει να έχει πάρει η νοσταλγία.
Όπως, ίσως,
νοσταλγείς μια δύσκολη, τραυματική
παιδική ηλικία, που η ανάμνησή της
πονά μα και γλυκαίνει ταυτόχρονα.Η επέτειος είναι εφέτος «στρογγυλή» ­ τριάντα
χρόνια. Τριάντα χρόνια από τη φοβερή νύχτα των τανκς. Ίσως γι’ αυτό η
νοσταλγική πλημμυρίδα των αναδρομών και των αφιερωμάτων αγωνίζεται εφέτος τόσο
επίμονα να σπάσει το κέλυφος της παγερής αδιαφορίας και την σκληρή κρούστα της
αμνησίας.

Κάποτε αυτά τα αφιερώματα στη δικτατορία πλημμύριζαν οργή και
πύρινες καταγγελίες ­ γιατί οι πληγές ήταν νωπές, η μνήμη του πόνου πρόσφατη,
οι τύψεις και οι ενοχές αγλύκαντες, η αναζήτηση των ενόχων επιτακτική.

Άλλοτε, πάλι, αναλύονταν σε στεναγμούς ανακούφισης ­ που επιτέλους η φοβερή
νύχτα τελείωσε, που μπορείς να παίρνεις ελεύθερα την εφημερίδα σου, να
περπατάς χωρίς να κοιτάς τον ίσκιο σου, να μιλάς στους συγγενείς ή στους
φίλους σου χωρίς να σκέφτεσαι μήπως σε «κάψει» ο φάκελός τους στην Ασφάλεια,
κι όταν χτυπά χαράματα η πόρτα να είσαι σίγουρος πως είναι ο γαλατάς (ή, το
πολύ, ο «Αλβανός διαρρήκτης»).

Η οργή ξεθύμανε, η μνήμη εξασθένησε, η
ανακούφιση μοιάζει εντελώς άτοπη. Την θέση τους στα εφετινά αφιερώματα μοιάζει
να έχει πάρει η νοσταλγία. Όπως, ίσως, νοσταλγείς μια δύσκολη, τραυματική
παιδική ηλικία, που η ανάμνησή της πονά μα και γλυκαίνει ταυτόχρονα. Όπως
καμιά φορά νοσταλγεί ο φυλακισμένος τη φυλακή. Ή, πάλι, όπως νοσταλγείς μια
χαμένη ευκαιρία. Έτσι, μοιάζει να νοσταλγούν κάποιοι τα πέτρινα χρόνια, τους
γκρίζους καιρούς…

Ίσως γιατί ο χρόνος τα πιο δυσάρεστα, τα πιο επώδυνα
αμβλύνει πρώτα, τα στρογγυλεύει. Ίσως γιατί τα χρόνια εκείνα τα σκληρά να ήταν
­ τώρα το καταλαβαίνει κανείς ­ χρόνια αθωότητας. Και χρόνια ελπίδας: όσο
σκληρός και γκρίζος κι αν έμοιαζε ο κόσμος, έλεγες πως η αιτία είναι μόνον.
Εκείνοι, πως αρκεί να πέσουν, αρκεί να περάσει κι αυτό, κι όλα μετά θα είναι
ολόφωτα και μεγάλα…

Ίσως αυτή τη χαμένη αθωότητα νοσταλγούν όσοι την
έζησαν. Κι ίσως αυτό ακριβώς που κάνει αυτούς να νοσταλγούν, ακριβώς αυτό να
είναι που κάνει τόσο ακατανόητη και ξένη στους νεώτερους την περιπέτειά τους.

Ίσως, δηλαδή, να μη φταίει που πέρασαν τόσα χρόνια, που μοιάζουν πια όλες
αυτές οι ιστορίες ­ τα τανκς, τα ανάκτορα, ο ιππόδρομος, οι εξορίες, τα
βασανιστήρια, το ελληνοχριστιανικό κιτς ­ με αναμνήσεις προϊστορικών εποχών,
μακρινών και ακατανόητων.

Ίσως εκείνο που ξενίζει είναι το ίδιο το γεγονός
ότι υπήρξε εποχή που η εξουθένωση και ο έλεγχος των πολιτών απαιτούσε τόσο
βίαια και πρωτόγονα μέσα, όπλα, φυλακές, βασανιστήρια, λογοκρισία.

Ίσως
εκείνο που ξενίζει είναι ότι υπήρξε εποχή, και τόσο κοντινή, πριν από τριάντα
μόλις χρόνια, που οι πολίτες ήταν «επικίνδυνοι», που ο κόσμος τους ήταν απλός,
οι διαχωριστικές γραμμές ευδιάκριτες, που το δίκιο και το άδικο έμοιαζαν απλά,
οι μεγάλες συλλογικότητες και οι μεγάλες χίμαιρες ήταν ακόμη ζωντανές. Πριν
από τριάντα, μόλις, χρόνια; Μοιάζει απίστευτο…

Κάποτε, στα πρώτα χρόνια
της μεταπολίτευσης, αυτά τα αφιερώματα στην 21η Απριλίου νιώθαμε την υποχρέωση
να καταλήγουν σ’ ένα ηθικόν δίδαγμα, σ’ ένα «ποτέ πια».

Το σύνθημα θα
ακουγόταν σήμερα περιττό, αυτονόητο ή γραφικό.

Το ξέρουμε δα: δεν υπάρχει
περίπτωση να επαναληφθούν τα πάθη εκείνα. Μόνο που μας τρώει μια αμφιβολία:
Είναι επειδή έγινε η ελευθερία μας τόσο άτρωτη και η δημοκρατία μας τόσο
θωρακισμένη; Ή επειδή μια δικτατορία θα ήταν όλως διόλου περιττή, ένας
κωμικός, άχρηστος αναχρονισμός;