Η μυθοπλαστική πένα που συνεχίζει να αγωνίζεται – Πώς
Με αφορμή τη συμπλήρωση 53 χρόνων από την εξέγερση του Πολυτεχνείου, εστιάζουμε στους αφηγηματικούς φάρους της ελληνικής λογοτεχνίας που φωτίζουν διαχρονικά τα γεγονότα των ημερών

Εφέτος, απέχουμε 59 χρόνια από την έναρξη της δικτατορίας (21 Απριλίου 1967), ενώ σήμερα συμπληρώνονται 53 χρόνια από την εξέγερση του Πολυτεχνείου (17 Νοεμβρίου 1973).
Tο σίγουρο είναι ότι ως και τις μέρες μας η περίοδος της Χούντας είναι ταυτόχρονα ένα τραύμα, μια κοινωνική μνήμη, αλλά κι ένα διαρκές ερώτημα για τη σχέση της ελληνικής πολιτείας με τη δημοκρατία, τον ολοκληρωτισμό και την εμπέδωση της ελευθερίας. Ενώ το «Μεγάλο μας Τσίρκο» συνεχίζει ακάθεκτο…
Η ελληνική λογοτεχνία δεν έχει παράδοση σε μεγάλα μυθοπλαστικά κείμενα, αμέσως έπειτα από σκληρές ιστορικές περιόδους. Κι όμως, κατά την πρώτη περίοδο της Μεταπολίτευσης χοντρικά, κατάφερε να δώσει μερικά επιδραστικά δείγματα που μένουν στον χρόνο.
Την περίοδο που ακολούθησε τη δικτατορία κυκλοφόρησαν πολλά βιβλία μαρτυρίας και μυθοπλαστικά ντοκιμαντέρ – επιτρέψτε μας την έκφραση – έχοντας ως κύρια βάση τον ζόφο των κρατητηρίων. Πολλά από αυτά τα βιβλία ενώ διαβάστηκαν τότε, έμειναν στη λήθη.
Οι λόγοι ήταν ότι αρκετά χάθηκαν από έλλειψη ζήτησης όσο απομακρυνόμαστε από τη δικτατορία, αλλά και ο «στενός» λογοτεχνικός ορίζοντας. Μερικοί τίτλοι, όμως, παραμένουν φάροι αφήγησης μέχρι σήμερα, που ελπίζουμε ότι θα μιλήσουν και στις επόμενες γενιές.
Στους υπονόμους της εξουσίας
Μόλις είχαν συμπληρωθεί έξι χρόνια από την εξέγερση του Πολυτεχνείου και ο Αλέξανδρος Κοτζιάς κυκλοφορεί το «Αντιποίησις αρχής» (αρχικά Κέδρος και τώρα Πατάκης). Δεν θα ήταν υπερβολή να ισχυριστούμε ότι μαζί με «Το Κιβώτιο» του Άρη Αλεξάνδρου (1974) και την τριλογία των «Ακυβέρνητων πολιτειών» του Στρατή Τσίρκα (1960-1965), συμπληρώνει την άτυπη τριάδα των σημαντικότερων πολιτικών μυθιστορημάτων της μετεμφυλιακής περιόδου.
Ο Κοτζιάς δεν γράφει ένα μυθιστόρημα ηρωικής αντίστασης. Επιλέγει μια πολύ πιο σύνθετη και ανατρεπτική αφηγηματική διαδρομή. Η ιστορία εκτυλίσσεται το τριήμερο 14-17 Νοεμβρίου, με κεντρικό ήρωα τον Μένιο Κατσαντώνη.
Ένα «καρφί» που μας δείχνει ανάγλυφα τους υπονόμους της εξουσίας. Ένας αντιήρωας που έχει γεννηθεί στον Μελιγαλά και θρέφεται με βία. Ο Κοτζιάς, με αφορμή τα γεγονότα του Πολυτεχνείου, γράφει πάνω στη ροή συνείδησης του ήρωα, συνθέτοντας τον χορό των τεράτων της Ελλάδας.
Η Άλκη Ζέη, το 1987, συνθέτει ένα από τα πιο προσωπικά έργα της, χωρίς να είναι αυτοβιογραφία. «Η αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα» (αρχικά Κέδρος και τώρα Μεταίχμιο), σύμφωνα με την ίδια, ήταν ένα απαιτητικό έργο διότι έπρεπε να ισορροπήσει μεταξύ βιογραφίας και μυθοπλασίας.
Και είναι το πρώτο μυθιστόρημα που η Ζέη έγραψε καθαρά για ενήλικες. Ένα ρέκβιεμ θα λέγαμε για μια ολόκληρη γενιά Αριστερών που καθορίζονταν από τις ιδεολογικές θέσεις της νεότητάς τους. Από την ΕΠΟΝ, την Αντίσταση, τον Εμφύλιο, την εξορία στην Τασκένδη, μέχρι και το πραξικόπημα.
Η μεταπολεμική Ιστορία του τόπου, ιδωμένη μέσα από την εμπειρία του μυθιστορήματος. Στο τέλος, το ερώτημα της ηρωίδας Ελένης ήταν: Τι απέγιναν τα όνειρα;
Μέσα από τις φυλακές της χούντας
Ο Σπύρος Πλασκοβίτης αποτελεί μια σπάνια περίπτωση: Δικαστικός στο Συμβούλιο της Επικρατείας και με τις εκκαθαρίσεις της χούντας εκδιώχθηκε και φυλακίστηκε. Το 1977 εκλέχθηκε βουλευτής με το ΠΑΣΟΚ.
Ο Πλασκοβίτης υπήρξε μοναδική περίπτωση συγγραφέα, και κακώς τόσα χρόνια βρίσκεται στη σκιά. «Το συρματόπλεγμα» (1974, αρχικά εκδόσεις Πλειάς και μετά Κέδρος) είναι μια μοντερνιστική συλλογή διηγημάτων, ένα έργο που γεννήθηκε κυριολεκτικά μέσα στις φυλακές της χούντας. Οκτώ διηγήματα γραμμένα από το 1969 έως το 1972.
Το δυνατό χαρακτηριστικό της συλλογής βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο μετατρέπει ο συγγραφέας την προσωπική εμπειρία της καταστολής σε λογοτεχνία.
Δεν πρόκειται για μια απλή μαρτυρία. Διερευνάται η ανθρώπινη συνείδηση υπό συνθήκες ανελευθερίας. Αυτές οι συνθήκες περιλαμβάνουν τη ρουτίνα της φυλακής, όταν η ζωή αναβάλλεται συνεχώς και για το αύριο δεν ξέρει κανείς.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά μυθιστορήματα «γενιάς», δεν είναι άλλο από το «Η αρχαία σκουριά» της Μάρως Δούκα (1979, αρχικά Κέδρος και τώρα Πατάκης). Η πολιτική και κυρίως υπαρξιακή πορεία νέων που οργανώθηκαν στην Αριστερά κατά τη διάρκεια της χούντας.
Η πρωταγωνίστρια Μυρσίνη, εκτός από alter ego της συγγραφέως, υπήρξε η ενσάρκωση πολλών γυναικών που μπήκαν στον αγώνα με όνειρα, πριν η «σκουριά» αρχίσει να καλύπτει τα πιστεύω.
Και εδώ το βιωματικό βλέμμα παραμένει έντονο, από τη στιγμή που η Δούκα είχε κρατηθεί στα διαβόητα κρατητήρια της Ασφάλειας στην οδό Μπουμπουλίνας.
Η μέγγενη των κομματικών αγκυλώσεων
Στο μυθιστόρημα, το Πολυτεχνείο αποτελεί το υπαρξιακό μεταίχμιο της γενιάς και όχι ένα μνημειακό φόντο. Σε αυτό το σημείο αξίζει να σημειώσουμε ότι στα τέλη της δεκαετίας του ’70, η ηρωοποίηση της αντιστασιακής δράσης είχε χτυπήσει κόκκινο.
Η Δούκα επιλέγει αντί του ηρωικού έπους να γράψει μια ιστορία γεμάτη αμφιβολίες, αντιφάσεις, κομματικές αγκυλώσεις και προσωπικές αδυναμίες, αναδεικνύοντας το μέγεθος της διάβρωσης που υπάρχει από κάτω.
Από τον μίνι κατάλογο – ενθύμηση φέτος, δεν θα μπορούσαμε να μην αναφερθούμε στους «Ανθρωποφύλακες» του Περικλή Κοροβέση. Το διαχρονικό κατηγορώ της Χούντας και κάθε ολοκληρωτισμού.
Η επίσημη κατάθεση στο Συμβούλιο της Ευρώπης στο Στρασβούργο, για την καταδίκη του καθεστώτος. Κάποτε δεν θεωρούνταν μυθιστόρημα. Σήμερα τέτοιες μαρτυρίες με αφηγηματική ικανότητα παίρνουν Βραβείο Μπούκερ.
Το βιβλίο πρωτοκυκλοφόρησε παράνομα από χέρι σε χέρι, για 25 αντίτυπα. Η πρώτη επίσημη έκδοση έγινε στη Σουηδία, για να έρθει στην Ελλάδα το 1974 και στις εκδόσεις Βέργος.
Εδώ και μερικά χρόνια οι «Ανθρωποφύλακες» στεγάζονται στις «Εκδόσεις των Συναδέλφων» και κυκλοφορούν σε μια πλούσια αναθεωρημένη έκδοση με σπάνιο οπτικό υλικό, παλιά εξώφυλλα, ανακοινώσεις του διεθνούς Τύπου.
Η δικτατορία και το Πολυτεχνείο έδωσαν μερικές ανεξίτηλες σελίδες αφήγησης της μνήμης, που στέκονται ψηλά ακόμα και σήμερα.














