Πολυτεχνείο: Όταν οι σφαίρες σφηνώθηκαν στα βιβλία
Οι τόμοι της Βιβλιοθήκης είχαν μετατραπεί το 1973 σε πρόχειρες ασπίδες προστασίας από τους φοιτητές στην προσπάθειά τους να προφυλαχθούν από τους πυροβολισμούς της Αστυνομίας και του Στρατού

Η σφαίρα τρύπησε τη ράχη του βιβλίου και σταμάτησε στη σελίδα 961. Εκεί, σφηνωμένη επί 53 χρόνια, μέσα στις σελίδες του «Proceedings of the Third Pan-Pacific Science Congress», στην Κεντρική Βιβλιοθήκη του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, αποτελεί ένα μικρό αλλά συγκλονιστικό τεκμήριο μιας μεγάλης στιγμής της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.

Είναι ένα από τα βιβλία που φέρουν σημάδια από τους πυροβολισμούς των δυνάμεων καταστολής κατά των φοιτητών, τον Νοέμβριο του 1973 στο Πολυτεχνείο. Τα λαβωμένα βιβλία του Πολυτεχνείου, αδιάψευστοι μάρτυρες των δραματικών γεγονότων της εποχής, είναι σχεδόν άγνωστα στο ευρύ κοινό. Κι όμως, στις σελίδες τους έχει αποτυπωθεί η ίδια η Ιστορία.
Ασπίδες προστασίας
Πώς, όμως, έφτασαν οι σφαίρες εκεί; Σύμφωνα με προφορικές μαρτυρίες αγωνιστών, τις ταραγμένες ημέρες της εξέγερσης, όταν χιλιάδες φοιτητές είχαν καταλάβει το ίδρυμα διεκδικώντας «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία», οι τόμοι της Βιβλιοθήκης μετατράπηκαν σε πρόχειρες ασπίδες προστασίας. Στην προσπάθειά τους να προφυλαχθούν από τους πυροβολισμούς της Αστυνομίας και του Στρατού, οι φοιτητές τοποθετούσαν βιβλία στα παράθυρα, με τη ράχη τους στραμμένη προς τα τζάμια. Κάποια ενδεχομένως συγκράτησαν τις σφαίρες που θα μπορούσαν να τραυματίσουν ανθρώπους. Αλλα χτυπήθηκαν μέσα στους χώρους της Βιβλιοθήκης. Την ατμόσφαιρα που επικρατούσε έχει περιγράψει η Τόνια Μοροπούλου, μέλος της Συντονιστικής Επιτροπής της Kατάληψης και σήμερα ομότιμη καθηγήτρια του ΕΜΠ. «Είχαμε ένταση, είχαμε νεκρούς. Μέσα σε όλη αυτή την κατάσταση ακούω από τους φοιτητές: “Πέφτουν πυροβολισμοί στην ιστορική Πρυτανεία. Πυροβολούν και μέσα στη Βιβλιοθήκη”», έχει αφηγηθεί.

Τα σημάδια εκείνων των ημερών δεν περιορίζονται σε έναν τόμο. Το «Geschichte der Geometrie» (Ιστορία της Γεωμετρίας) του Richard Klimpert, έκδοσης του 1888, εκτίθεται σήμερα στην Κεντρική Βιβλιοθήκη, ανοιχτό στη σελίδα 78, φέροντας οπή από σφαίρα που διαπέρασε το οπισθόφυλλό του. Αντίστοιχα, σημάδια από πυροβολισμούς φέρουν και άλλα βιβλία. Τόμοι που εκδόθηκαν ακόμη και πριν από 140 χρόνια, για να ενισχύσουν την επιστημονική γνώση, απέκτησαν μέσα από τα «τραύματά» τους μια δεύτερη ταυτότητα, έγιναν κομμάτι της ιστορικής μνήμης. Κι όμως, αυτά τα πολύτιμα τεκμήρια έμειναν για χρόνια στην αφάνεια. Ο εντοπισμός τους έγινε το 1991, όταν η Βιβλιοθήκη του ΕΜΠ προσπαθούσε να επουλώσει τις δικές της πληγές.
Τον Οκτώβριο εκείνης της χρονιάς, έπειτα από εκτεταμένα επεισόδια που είχαν σημειωθεί έξω από το Πολυτεχνείο, ξέσπασε μεγάλη πυρκαγιά στο ιστορικό κτίριο της οδού Πατησίων. «Πολλά βιβλία καταστράφηκαν όχι μόνο από την πυρκαγιά αλλά και από το νερό που έπεσε με ορμή από τις μάνικες της Πυροσβεστικής», λένε στα «ΝΕΑ» υπάλληλοι της Κεντρικής Βιβλιοθήκης του ΕΜΠ που φροντίζουν με ζήλο τον αρχειακό πλούτο του ιδρύματος.
«Οταν αποφασίστηκε η μεταφορά της Βιβλιοθήκης στην Πολυτεχνειούπολη, στου Ζωγράφου, οι τόμοι παρέμειναν για μεγάλο χρονικό διάστημα σε άλλους χώρους του ιδρύματος. Σταδιακά άρχισαν να καταγράφονται, να ταξινομούνται και να επιστρέφουν στα ράφια». Τότε ήταν που το προσωπικό της Βιβλιοθήκης παρατήρησε ασυνήθιστα σημάδια σε ορισμένους από αυτούς. Και ξεκίνησε ένας αγώνας ώστε να τεκμηριωθεί η προέλευσή τους.
60.000 τόμοι

Σήμερα, η ιστορική Βιβλιοθήκη του ΕΜΠ διαθέτει περισσότερους από 60.000 τόμους, ενώ έχει ξεκινήσει η διαδικασία ψηφιοποίησης του υλικού της, ώστε ο πλούτος της να διασωθεί και να γίνει προσβάσιμος σε περισσότερους ερευνητές και αναγνώστες. Παράλληλα, το ίδρυμα επιχειρεί να αναδείξει συνολικά την ιστορική του διαδρομή, ανοίγοντας τους χώρους και τα αρχεία του στο κοινό.
«Ζήτησα αυτά τα βιβλία να εκτεθούν, καθώς πρόκειται για ιστορικά τεκμήρια», λέει στα «ΝΕΑ» ο πρύτανης του ΕΜΠ Ιωάννης Χατζηγεωργίου. Οπως εξηγεί, στόχος της διοίκησης είναι η ανάδειξη της ιστορίας του Πολυτεχνείου, η οποία δεν περιορίζεται στη Βιβλιοθήκη και στο αρχείο του. «Είναι η ιστορία των αποφοίτων του, η αρχιτεκτονική του κτιρίου, τα κειμήλια και η καλλιτεχνική περιουσία του. Η αποκατάσταση των χώρων και η ανάδειξη αυτής της περιουσίας συμβάλλουν σε αυτόν τον σκοπό».
Η προσπάθεια αυτή έχει αποκτήσει και εκπαιδευτικό χαρακτήρα, καθώς, όπως επισημαίνει ο πρύτανης, για πρώτη φορά πραγματοποιούνται επισκέψεις σχολείων στην ιστορική Πρυτανεία, με τους μαθητές να δείχνουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τα εκθέματα.
Αγνωστες φωτογραφίες
Ανάμεσα στα τεκμήρια που έχουν ιδιαίτερη θέση εκεί είναι και οι άγνωστες φωτογραφίες από την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Πρόκειται για εικόνες που απαθανάτισε ο φωτορεπόρτερ Αριστοτέλης Σαρρηκώστας και οι οποίες τοποθετήθηκαν στην Πρυτανεία με δική του επιμέλεια. «Οι φωτογραφίες αυτές δεν είναι γνωστές στο κοινό. Οι περισσότεροι έχουν δει μόνο τις κλασικές σκηνές με το τανκ έξω από την πύλη. Ομως υπάρχουν περίπου 100 φωτογραφίες. Υπάρχουν ακόμη και εικόνες από τους πρώτους εορτασμούς της εξέγερσης, κατά τη Μεταπολίτευση. Γι’ αυτό και ο κόσμος εντυπωσιάζεται όταν τις βλέπει», σημειώνει ο Ι. Χατζηγεωργίου.
Η ιστορική Πρυτανεία διατηρεί, επίσης, τμήματα του αυτοσχέδιου ραδιοφωνικού πομπού που κατασκεύασαν μέσα σε λίγες ημέρες, με τα πενιχρά μέσα που διέθεταν, οι φοιτητές για να μεταδώσουν το μήνυμα της εξέγερσης. Ηταν ο Ελεύθερος Ραδιοφωνικός Σταθμός των Αγωνιζόμενων Φοιτητών, των Αγωνιζόμενων Ελλήνων, η φωνή του οποίου έφτασε μέχρι το Παρίσι και καταγράφηκε για πάντα στη συνείδηση του ελληνικού λαού. Από τον πομπό λείπει ο ενισχυτής. «Κατά τη διάρκεια των δραματικών γεγονότων, ο ραδιοφωνικός σταθμός κατασχέθηκε από την Αστυνομία και δεν επεστράφη ποτέ», εξηγεί ο πρύτανης.
Κοντά του εκτίθενται ο πολύγραφος, στον οποίο τύπωναν οι φοιτητές τις προκηρύξεις και τα φυλλάδια με τα αιτήματά τους, καθώς και ένα παλαιάς τεχνολογίας φωτοτυπικό μηχάνημα που χρησιμοποιούσαν.
Πενήντα τρία χρόνια μετά, το Πολυτεχνείο αφηγείται την ιστορία του μέσα από βιβλία τρυπημένα με σφαίρες. Ο χρόνος δεν κατάφερε να σβήσει τα ίχνη τους. Και όσο οι σελίδες τους παραμένουν ανοιχτές, θα κρατούν ζωντανό το νόημα της εξέγερσης, μαρτυρώντας τη δύναμη του συλλογικού αγώνα απέναντι στον φόβο.











