COP31: Η κλιματική διπλωματία αντιμέτωπη με τις γεωπολιτικές συγκρούσεις

Του Αναστάσιου Βάλβη, Επίκουρου καθηγητή στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου

Σε μια περίοδο έντονων γεωπολιτικών αντιπαραθέσεων, παρατεταμένης οικονομικής αβεβαιότητας και εντεινόμενων κοινωνικών πιέσεων, ξεκίνησε στην Αττάλεια η 31η Διάσκεψη των Συμβαλλόμενων Μερών (COP31) της Σύμβασης-Πλαισίου των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή (UNFCCC). Πρόκειται για τον βασικό πολυμερή θεσμό διαπραγμάτευσης της διεθνούς κλιματικής πολιτικής, στο πλαίσιο του οποίου υιοθετήθηκε και η Συμφωνία των Παρισίων το 2015. Το ερώτημα που τίθεται δεν είναι μόνο αν τα κράτη αναγνωρίζουν τη σοβαρότητα της κλιματικής κρίσης, αλλά αν μπορούν να συνεργαστούν αποτελεσματικά για την αντιμετώπισή της.

Η ιδιαίτερη αρχιτεκτονική της φετινής προεδρίας προσδίδει από μόνη της πολιτικό ενδιαφέρον. Η Τουρκία φιλοξενεί τη διάσκεψη και ασκεί την προεδρία της, ενώ η Αυστραλία έχει αναλάβει την προεδρία των διαπραγματεύσεων. Η καινοτόμος αυτή κατανομή αρμοδιοτήτων έχει και έντονο συμβολισμό, συνδέοντας τη Μεσόγειο με τον Ειρηνικό: δύο περιοχές με διαφορετικά γεωγραφικά χαρακτηριστικά, αλλά κοινή έκθεση σε σοβαρούς κλιματικούς κινδύνους. Παράλληλα, επιτρέπει να αναδειχθούν περισσότερο οι προτεραιότητες των μικρών νησιωτικών κρατών του Ειρηνικού.

Η συγκεκριμένη διευθέτηση, ωστόσο, δεν στερείται προκλήσεων. Ο συντονισμός μεταξύ της συνολικής προεδρίας και της προεδρίας των διαπραγματεύσεων ενδέχεται να δοκιμαστεί όταν προκύψουν διαφωνίες επί της ημερήσιας διάταξης ή των τελικών κειμένων. Η συνεργασία Τουρκίας και Αυστραλίας αποτελεί, έτσι, μια μικρογραφία της ευρύτερης δοκιμασίας της πολυμερούς διπλωματίας: η αναζήτηση συναίνεσης πρέπει να οδηγεί σε αποφάσεις και όχι σε παράταση των αδιεξόδων.

Η χρηματοδοτική διάσταση

Η COP30, που πραγματοποιήθηκε το 2025 στο Μπελέμ της Βραζιλίας, άφησε μια αντιφατική κληρονομιά. Παρότι σημειώθηκε πρόοδος στη χρηματοδότηση της προσαρμογής, στη διαμόρφωση μηχανισμού δίκαιης μετάβασης και στην προώθηση της εφαρμογής των εθνικών σχεδίων, δεν υπήρξε συμφωνία για έναν συγκεκριμένο οδικό χάρτη απομάκρυνσης από τα ορυκτά καύσιμα. Κατέστη έτσι σαφές ότι η επίτευξη συναίνεσης δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με ουσιαστική πρόοδο. Η απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα βρίσκεται στον πυρήνα της προσπάθειας επίτευξης των μακροπρόθεσμων στόχων της Συμφωνίας των Παρισίων και δεν αποτελεί δευτερεύουσα εκκρεμότητα. Το ζητούμενο για την Αττάλεια είναι να υπερβούν τα κράτη τη λογική του ελάχιστου κοινού παρονομαστή και να συμφωνήσουν σε μέτρα που ανταποκρίνονται στο μέγεθος της πρόκλησης.

Η απόσταση ανάμεσα στις διεθνείς δεσμεύσεις και στην πραγματικότητα αποτυπώθηκε με ιδιαίτερα χαρακτηριστικό τρόπο στις προπαρασκευαστικές συναντήσεις της Pre-COP31, τον Οκτώβριο. Ενώ η υπουργική διάσκεψη πραγματοποιήθηκε στα Φίτζι, το Τουβαλού φιλοξένησε συνάντηση ηγετών, υπενθυμίζοντας τις υπαρξιακές απειλές που αντιμετωπίζουν τα χαμηλού υψομέτρου νησιωτικά κράτη από την άνοδο της στάθμης της θάλασσας. Παράλληλα, αναδείχθηκαν οι σοβαρές καθυστερήσεις στην κλιματική χρηματοδότηση: από τα περισσότερα από 16 δισεκατομμύρια δολάρια που έχουν δεσμευθεί για χώρες του Ειρηνικού μετά τη Συμφωνία των Παρισίων, πάνω από 5 δισεκατομμύρια παραμένουν ανεκταμίευτα. Η διακήρυξη Taku Pakasoa, που υιοθετήθηκε κατά τη συνάντηση, συνέδεσε την προσαρμογή με τη διατήρηση της κρατικής υπόστασης και των θαλάσσιων ζωνών των νησιωτικών κρατών. Εδώ η κλιματική κρίση παύει να αποτελεί αποκλειστικά περιβαλλοντικό ζήτημα και αγγίζει τον πυρήνα του διεθνούς δικαίου. Πρόκειται για μια χαρακτηριστική υπενθύμιση ότι οι πολιτικές δεσμεύσεις αποκτούν νόημα μόνο όταν μετατρέπονται σε απτά αποτελέσματα.

Η χρηματοδοτική διάσταση παραμένει, συνεπώς, η πλέον απτή δοκιμασία αξιοπιστίας για την COP31. Ο διεθνής στόχος κινητοποίησης τουλάχιστον 1,3 τρισεκατομμυρίων δολαρίων ετησίως έως το 2035, από δημόσιες και ιδιωτικές πηγές, δεν σημαίνει ότι οι πόροι αυτοί έχουν ήδη εξασφαλιστεί. Ούτε η δέσμευση για ενίσχυση της χρηματοδότησης της προσαρμογής εγγυάται ότι αυτή θα φτάσει εγκαίρως στους περισσότερο ευάλωτους πληθυσμούς. Έχει σημασία αν τα κονδύλια παρέχονται ως επιχορηγήσεις ή δάνεια, αν δημιουργούν πρόσθετο χρέος και, κυρίως, αν αξιοποιούνται σε συγκεκριμένα έργα. Η δυσκολία έγκειται τόσο στην εξεύρεση νέων κονδυλίων όσο και στις διαδικασίες πρόσβασης και εκταμίευσης, που αποδεικνύονται ιδιαίτερα απαιτητικές για μικρά κράτη με περιορισμένες διοικητικές δυνατότητες. Συνεπώς, η αξιοπιστία της χρηματοδότησης δεν αποτιμάται μόνο σε αριθμούς, αλλά και με κριτήρια ταχύτητας, διαφάνειας και προσβασιμότητας. Δεν είναι τυχαίο ότι η 13η Νοεμβρίου ήταν αφιερωμένη, στο επίσημο θεματικό πρόγραμμα της συνόδου, στη χρηματοδότηση και στο εμπόριο.

Ο γεωπολιτικός γόρδιος δεσμός

Στο γεωπολιτικό πεδίο, οι αποκλίνουσες προτεραιότητες αποτυπώνονται χαρακτηριστικά στις σχέσεις Ευρωπαϊκής Ενωσης και Κίνας. Μολονότι αμφότερες αναγνωρίζουν την ανάγκη περιορισμού των εκπομπών και ανάπτυξης καθαρότερων τεχνολογιών, οι πολιτικές που επιλέγουν για την επίτευξη αυτών των στόχων τις φέρνουν συχνά σε αντιπαράθεση. Η Κίνα, κατέχοντας δεσπόζουσα θέση στην παγκόσμια παραγωγή πολλών καθαρών τεχνολογιών, επιδιώκει να αναδείξει στις διαπραγματεύσεις το ζήτημα των εμπορικών φραγμών. Ο υφυπουργός Οικολογίας και Περιβάλλοντος Λι Γκάο έχει χαρακτηρίσει τον προστατευτισμό εμπόδιο στη συλλογική κλιματική προσπάθεια.

Το Πεκίνο επικρίνει τους δασμούς που περιορίζουν την πρόσβαση κινεζικών προϊόντων στις δυτικές αγορές. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, από την άλλη, αιτιολογεί τους πρόσθετους δασμούς στα κινεζικά ηλεκτρικά αυτοκίνητα επικαλούμενη αθέμιτες επιδοτήσεις και τον κίνδυνο που αυτές συνεπάγονται για την ευρωπαϊκή παραγωγή. Το δίλημμα είναι υπαρκτό: πώς μπορεί να επιταχυνθεί η διάδοση οικονομικά προσιτών πράσινων τεχνολογιών χωρίς να υπονομευθεί η βιομηχανική βάση των οικονομιών που καλούνται να πραγματοποιήσουν την ενεργειακή μετάβαση;

Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας του γεωπολιτικού γόρδιου δεσμού. Η ενεργειακή μετάβαση δεν συνεπάγεται μόνο την αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων από καθαρότερες πηγές ενέργειας, αλλά και την αναδιάταξη των βιομηχανιών, των εμπορικών σχέσεων και των εξαρτήσεων από κρίσιμες πρώτες ύλες. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, με ψήφισμά του στις 22 Οκτωβρίου, ζήτησε σαφές χρονοδιάγραμμα απομάκρυνσης από τα ορυκτά καύσιμα. Η Ευρωπαϊκή Ενωση καλείται, ωστόσο, να συνδυάσει τους κλιματικούς της στόχους με την προστασία της ανταγωνιστικότητας και της κοινωνικής συνοχής. Η πράσινη μετάβαση εξελίσσεται, επομένως, τόσο σε πεδίο συνεργασίας όσο και σε πεδίο ανταγωνισμού για την τεχνολογική και οικονομική ισχύ.

Ο ρόλος της Συμφωνίας των Παρισίων

Η συγκυρία γίνεται ακόμη πιο σύνθετη εξαιτίας της αποχώρησης των Ηνωμένων Πολιτειών από τη Συμφωνία των Παρισίων, η οποία τέθηκε σε ισχύ τον Ιανουάριο του 2026. Η απουσία μιας τόσο σημαντικής οικονομίας από το συγκεκριμένο πλαίσιο δεσμεύσεων επιβαρύνει την προσπάθεια συντονισμού, ενώ αναδεικνύει τα όρια της κλιματικής συνεργασίας όταν οι κυβερνητικές προτεραιότητες μεταβάλλονται. Η αντιμετώπιση ενός παγκόσμιου προβλήματος προϋποθέτει συνέχεια στην πολιτική βούληση, κάτι που δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένο.

Στην Αττάλεια άρχισε επίσης ο δεύτερος παγκόσμιος απολογισμός της Συμφωνίας των Παρισίων, μια διαδικασία που θα ολοκληρωθεί το 2028 και θα αξιολογήσει τη συλλογική πρόοδο ως προς τους μακροπρόθεσμους κλιματικούς στόχους. Το κριτήριο της επιτυχίας δεν μπορεί, επομένως, να περιορίζεται στον αριθμό των εκδηλώσεων ή των νέων εξαγγελιών. Οι διαδικασίες αποτίμησης αποκτούν αξία όταν οδηγούν σε βελτίωση των εθνικών πολιτικών και σε μεγαλύτερη διαφάνεια ως προς την εφαρμογή των δεσμεύσεων.

Από αυτή την άποψη, η διεθνής επιρροή της Ευρωπαϊκής Ενωσης δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά στη φιλοδοξία των στόχων της. Χρειάζεται να αποδεικνύει ότι η απανθρακοποίηση μπορεί να συμβαδίζει με μια ανταγωνιστική βιομηχανία, την κοινωνική συνοχή και αξιόπιστες εταιρικές σχέσεις με τις αναπτυσσόμενες οικονομίες. Διαφορετικά, η διεκδίκηση κλιματικής ηγεσίας κινδυνεύει να αποδυναμωθεί ακριβώς εκεί όπου η Ευρώπη επιδιώκει να ενισχύσει τη διπλωματική της παρουσία.

Το διακύβευμα της Αττάλειας

Οι τοποθετήσεις των ηγετών στη σύνοδο της 11ης και 12ης Νοεμβρίου έχουν ιδιαίτερη πολιτική σημασία, δεν αρκούν όμως για να κριθεί η έκβαση της COP31. Η ουσία βρίσκεται στα κείμενα των διαπραγματεύσεων και στις δεσμεύσεις που θα μπορούν να υλοποιηθούν μετά τη λήξη της. Ακόμη και η αφιέρωση της 19ης Νοεμβρίου στην εφαρμογή, σύμφωνα με το επίσημο πρόγραμμα, έχει νόημα μόνο εφόσον συνοδευθεί από πρακτικά αποτελέσματα.

Το διακύβευμα της Αττάλειας, τελικά, δεν περιορίζεται στο περιβάλλον. Αφορά τη δυνατότητα της διεθνούς συνεργασίας να παράγει χειροπιαστά αποτελέσματα σε έναν κατακερματισμένο κόσμο. Η πρόοδος θα μετρηθεί από το αν προκύψουν σαφέστερες κατευθύνσεις για την ενεργειακή μετάβαση, ουσιαστικοί τρόποι χρηματοδότησης της προσαρμογής και αποτελεσματικότεροι μηχανισμοί παρακολούθησης των δεσμεύσεων. Οι συνεργασίες μεταξύ κρατών, πόλεων και επιχειρήσεων μπορούν να συμβάλουν σε αυτή την προσπάθεια, αρκεί να ενισχύουν και όχι να υποκαθιστούν το πολυμερές πλαίσιο. Η κλιματική κρίση δεν πρόκειται να περιμένει να υποχωρήσουν οι γεωπολιτικοί ανταγωνισμοί. Η διπλωματία καλείται να αποδείξει ότι μπορεί να λειτουργήσει παρά την ύπαρξή τους. Περιθώρια εφησυχασμού δεν υπάρχουν. Το μόνο σίγουρο είναι πως η κλιματική διπλωματία επιβεβαιώνει τη βεμπεριανή αντίληψη της πολιτικής ως μιας αργής και επίπονης διαδικασίας.