Μάγδα Κοντογιάννη στα «NEA»:«Οι κτηνοτρόφοι της Αττικής δεχόμαστε συχνά μπούλινγκ»

Σε απόσταση μερικών χιλιομέτρων από την Πλατεία Συντάγματος, πρόβατα βόσκουν κοντά σε πανύψηλες πολυκατοικίες. Εδώ, το άρμεγμα αποτελεί καθημερινή διαδικασία και τα βελάσματα ανακατεύονται με τους ήχους της πόλης.

Στο Μενίδι, ένα από τα εναπομείναντα τσελιγκάτα της Αττικής, ζει και εργάζεται μία από τις τελευταίες γυναίκες κτηνοτρόφους της πρωτεύουσας, η Μάγδα Κοντογιάννη. Λίγες ημέρες νωρίτερα είχε βραβευτεί από τον υπουργό Αγροτικής Ανάπτυξης, ως αναγνώριση της προσφοράς της Ελληνίδας αγρότισσας στην παραγωγή και στη ζωή της υπαίθρου. Στα λίγα λεπτά που είχε στη διάθεσή της, δεν έχασε την ευκαιρία να του μιλήσει για όσα απασχολούν τους κτηνοτρόφους της Αττικής, πίσω από τα χαμόγελα και τις βραβεύσεις. Από εκεί ξεκίνησε και η συζήτησή μας.

«Οι κτηνοτρόφοι της Αττικής χρειαζόμαστε μεγάλη κοινωνική στήριξη», λέει. «Δεν την έχουμε. Το επάγγελμά μας δέχεται συχνά μπούλινγκ. Κι αν κάτι θέλω να πω στην κεντρική εξουσία, είναι “Αφήστε μας να παραγάγουμε”. Ολα τα άλλα, οι ευρωπαϊκές επιδοτήσεις και τα υπόλοιπα, έρχονται μετά. “Αφήστε μας να παραγάγουμε, μη μας βάζετε εμπόδια”», προσθέτει. «Το βραβείο θέλω να το αφιερώσω στους προγόνους που μας έδωσαν το πάτημα για να πορευτούμε σήμερα. Και δεν πρέπει να αποτύχουμε, γιατί οφείλουμε να παραδώσουμε στην επόμενη γενιά».

Κτηνοτρόφος τέταρτης γενιάς και γενική γραμματέας του Κτηνοτροφικού Συλλόγου Αττικής «Ο Αγιος Γεώργιος», η Μάγδα Κοντογιάννη βλέπει το επάγγελμα να συρρικνώνεται. «Στην Αττική έχουν μείνει περίπου 1.200 κτηνοτρόφοι», αναφέρει, ενώ εκτιμά ότι σε πανελλαδικό επίπεδο 75.000 άνθρωποι εγκατέλειψαν τον κλάδο την τελευταία διετία. Τι μας επιφυλάσσει το μέλλον, όταν η επισιτιστική επάρκεια αναδεικνύεται σε μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που θα αντιμετωπίσει η ανθρωπότητα στο μέλλον;

«Μικρές οικογενειακές εκμεταλλεύσεις. Αυτή είναι η λύση. Εκεί υπάρχει συναίσθημα γι’ αυτό που κάνουμε, προσεκτική επιλογή της διατροφής των ζώων, φροντίδα για την υγεία τους. Πλέον, η επιχειρηματικότητα περνά στα μεγάλα funds, στη βιομηχανοποίηση, σε μονάδες με 30.000-40.000 πρόβατα. Αυτό θα έχει συνέπειες, και μάλιστα πολύ μεγάλες. Και αν μιλάμε για προστασία του περιβάλλοντος, ας σκεφτούμε και τα τροφοχιλιόμετρα: πόση απόσταση διανύει μια τροφή μέχρι να φτάσει στο πιάτο μας, πόση ενέργεια έχει καταναλωθεί;».

Για να εξηγήσει πώς φτάσαμε εδώ, η Μάγδα Κοντογιάννη γυρίζει πίσω, στην ιστορία της οικογένειάς της. Το ημερολόγιο έδειχνε 1925, όταν οι πρόγονοί της άφησαν τα ορεινά της Φωκίδας αναζητώντας ένα καλύτερο μέλλον για τα παιδιά τους. «Εγκαταστάθηκαν στο Περιστέρι της Αττικής ως αγελαδοτρόφοι και προβατοτρόφοι», αφηγείται. «Η Αθήνα είχε τότε το ζωικό της κεφάλαιο κοντά στα σπίτια ή ακόμη και μέσα στα σπίτια. Παρήγε τα ζωικά προϊόντα και τα διέθετε τοπικά». Η οικογένεια έβοσκε τις αγελάδες της στη θέση όπου βρίσκεται σήμερα η Εθνική Οδός και, αργότερα, στην περιοχή της σημερινής Πλατείας Μπουρναζίου. Ο πατέρας της διέσχιζε από μικρός με το κάρο του τη Λένορμαν για να πουλήσει φρέσκο γάλα στις νοικοκυρές της περιοχής, αλλά και στο Κολωνάκι.

«Το 1964, όταν η αστικοποίηση εξαπλώθηκε, οι περισσότεροι κτηνοτρόφοι της Καλλιθέας, της Πέτρου Ράλλη και του Περιστερίου αναγκάστηκαν να μεταφέρουν τις εκτροφές τους πιο μακριά. Ο πατέρας μου εγκαταστάθηκε στο Μενίδι και λίγο αργότερα παντρεύτηκε τη μάνα μου, μια Αρβανίτισσα που έγινε συνοδοιπόρος του. Στάβλος και σπίτι μαζί, σε απόσταση τεσσάρων μέτρων», εξηγεί. Η περιοχή ήταν τότε χαρακτηρισμένη αγροτική. Οταν, όμως, οι οικοδομές άρχισαν να περικυκλώνουν τα μαντριά τους, εκείνοι συνέχισαν.

Η κατάσταση άλλαξε ριζικά το 2013, όταν μεταβλήθηκαν οι χρήσεις γης. «Τα αυθαίρετα νομιμοποιήθηκαν και η περιοχή, με τα περιβόλια και τα βοσκοτόπια, έγινε οικιστική», λέει η Μάγδα Κοντογιάννη. «Η άδεια της επιχείρησης ανακλήθηκε και μέσα σε ένα εικοσιτετράωρο οδηγηθήκαμε σε εκποίηση. Ο πατέρας μου πέθανε λίγους μήνες αργότερα, από έμφραγμα. Επειτα ασχοληθήκαμε με τα πρόβατα».

Η προσωπική της διαδρομή, ωστόσο, δεν είναι παρά ένα κομμάτι της ευρύτερης ιστορίας των κτηνοτρόφων της Αττικής. «Γι’ αυτό, το πρώτο που χρειαζόμαστε είναι να οριστούν χρήσεις γης, σταθερές ζώνες που θα προορίζονται αποκλειστικά για την κτηνοτροφία. Παρότι οι εκτροφές αυτές προϋπήρχαν στην Αττική, ο αστικός ιστός δεν τους άφησε περιθώριο να διατηρήσουν τους βοσκοτόπους τους. Κόπηκαν οικόπεδα και κατοχυρώθηκαν με διάφορους τρόπους. Το 2014 ανατέθηκε στους δήμους η ευθύνη για τη σύνταξη διαχειριστικών σχεδίων βόσκησης. Οι δήμοι δεν θέλησαν να ασχοληθούν και μετέφεραν την ευθύνη στις περιφέρειες. Η Περιφέρεια, από την πλευρά της, δεν ήθελε να συγκρουστεί με κανενός είδους συμφέροντα και παρέπεμψε το ζήτημα στο υπουργείο. Ετσι, εν έτει 2026, τα διαχειριστικά σχέδια δεν έχουν ακόμη εκπονηθεί», λέει. «Για να αναπτύξουμε, όμως, την επιχειρηματικότητα, είναι απαραίτητο να οριστούν συγκεκριμένες ζώνες ως “τόποι παραγωγής τροφής για ανθρώπους και ζώα”», συμπληρώνει.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ιδρύθηκε και ο Κτηνοτροφικός Σύλλογος Αττικής, με στόχο να αποκτήσουν οι παραγωγοί συλλογική φωνή και να διεκδικήσουν χώρο σε έναν τόπο που άλλαζε διαρκώς.

«Παρά τις δυσκολίες, εμείς δεν τα παρατήσαμε», λέει η Μάγδα Κοντογιάννη. «Οταν ξέσπασε η οικονομική κρίση στην Ελλάδα, ούτε ένας από εμάς δεν σκέφτηκε να πάρει το δισάκι του και να πάει αλλού. Αγαπάμε τον τόπο μας και τη δουλειά μας, παρότι είναι πολύ σκληρή. Δεκαέξι ώρες στον στάβλο καθημερινά, από μικροί. Και μετά, βλέποντας τη μάνα και τον πατέρα να θυσιάζονται, αναλαμβάνεις. Προσαρμόζουμε τη ζωή μας στις απαιτήσεις των ζώων. Η κτηνοτροφία, άλλωστε, δεν είναι επάγγελμα· είναι τρόπος ζωής».

Η ενέργεια που εκπέμπει όταν μιλάει κάνει τον συνομιλητή της να αναρωτηθεί αν θα μπορούσε να είχε ακολουθήσει οποιοδήποτε άλλο επάγγελμα. Εκείνη, όμως, ήξερε από μικρή ότι θα συνέχιζε με τα ζώα. Δεν αντιμετώπισε ποτέ την κτηνοτροφία ως μια «υποχρέωση» από την οποία έπρεπε να ξεφύγει.

Η μέρα της αρχίζει πριν χαράξει, ανεξαρτήτως καιρού, και δεν τελειώνει ποτέ, τουλάχιστον με τον τρόπο που αντιλαμβάνονται οι περισσότεροι. Μετά το Δημοτικό σταμάτησε το σχολείο και ξεκίνησε να δουλεύει με τα ζώα. «Πήγα στο Εσπερινό Γυμνάσιο σε ηλικία 38 ετών, γιατί χρειαζόμουν τον τίτλο σπουδών για τη Σχολή Εκδοροσφαγέων. Κι όμως, ήταν τρία πολύ όμορφα χρόνια της ζωής μου. Το σχολείο πρέπει να το γνωρίσεις σε μεγάλη ηλικία για να το εκτιμήσεις. Μικρός δεν μπορείς», λέει γελώντας.

Αγροτικά Σχολεία Μαθητείας

Ίσως αυτή η εμπειρία να εξηγεί και την έμφαση που δίνει στην εκπαίδευση όσων ασχολούνται με την παραγωγή. «Χρειάζεται να ιδρυθούν Αγροτικά Σχολεία Μαθητείας. Αυτό είναι το πιο σημαντικό μετά τις χρήσεις γης», λέει. «Οσα ξέρουμε τα μάθαμε δίπλα στους γονείς μας. Πώς, όμως, θα μάθει κάποιος να γίνεται κτηνοτρόφος; Μόλις το 0,7% των κατόχων αγροτικών εκμεταλλεύσεων στην Ελλάδα έχει κάποια στοιχειώδη κατάρτιση, ενώ στη Γαλλία το ποσοστό φτάνει το 56%. Πώς θα τους φτάσουμε; Χρειάζονται Αγροτικά Σχολεία Μαθητείας, όπου οι μαθητές θα εκπαιδεύονται τόσο στην επιχειρηματικότητα όσο και σε πρακτικά ζητήματα, όπως το να φτιάχνουν μια βρύση ή να κάνουν ηλεκτροσυγκόλληση. Το δεύτερο είναι να δημιουργηθούν στα δημοτικά σχολεία μικρές εκμεταλλεύσεις με αρνάκια και κοτοπουλάκια, όπως υπάρχουν σχολικοί λαχανόκηποι. Να εξοικειώνονται τα παιδιά με τα ζώα, να αναπτύσσουν σχέσεις στοργής μαζί τους, να μαθαίνουν να τα φροντίζουν και να κατανοούν από πού προέρχεται η τροφή τους. Η αγροτική επιχειρηματικότητα πρέπει να μπει από το Δημοτικό. Έχουμε καθυστερήσει πάρα πολύ». Η ανάγκη για εκπαίδευση και οργανωμένη υποστήριξη έγινε ακόμη πιο ξεκάθαρη κατά την πρόσφατη επίσκεψή της μαζί με μια ομάδα κτηνοτρόφων της Αττικής στη Γαλλία. Από τις 5 έως τις 10 Οκτωβρίου, δεκαπέντε παραγωγοί επισκέφθηκαν οργανωμένα, για πρώτη φορά, τη Διεθνή Εκθεση Κτηνοτροφίας Sommet de l’Élevage στο Κλερμόν – Φεράν, μια ημιορεινή περιοχή που θεωρείται παγκόσμιο επίκεντρο της κτηνοτροφίας.

«Εκεί ενθουσιαστήκαμε και κλάψαμε μαζί», λέει με έμφαση η Μάγδα Κοντογιάννη. «Δεν έχουμε να ζηλέψουμε τίποτα από τους Γάλλους. Έχουμε πολύ πείσμα, μεθοδικότητα και ψυχή εμείς οι έλληνες κτηνοτρόφοι. Μας λείπουν η δομή, η υποστήριξη από την κεντρική εξουσία και η εκπαίδευση». Αυτό που την εντυπωσίασε περισσότερο ήταν ο τρόπος με τον οποίο η κτηνοτροφία συνδέεται με την εκπαίδευση και την οργανωμένη παραγωγή.

«Πέρα από την έκθεση με τα παραγωγικά ζώα, εκεί, επισκεφθήκαμε ένα βιομηχανικό σφαγείο και ένα Αγροτικό Λύκειο. Μιλήσαμε με το αντίστοιχο υπουργείο Γεωργίας, την Περιφέρεια και το Αγροτικό Επιμελητήριο. Μας είπαν ότι για να γίνει κάποιος κτηνοτρόφος πρέπει να διαθέτει τρία βασικά προσόντα: να έχει γη, να έχει τελειώσει μια αγροτική σχολή και να συμμετέχει σε συνεταιρισμό. Είδαμε τεράστιες εκτάσεις, κοντά στον κεντρικό δρόμο, και τον τρόπο με τον οποίο διαχειρίζονται τα λύματα και τα παραγόμενα προϊόντα. Είδαμε πολλά παιδάκια, ακόμη και μωρά στα καροτσάκια, με τις μητέρες τους να επισκέπτονται την έκθεση και να τρέχουν πίσω από τις αγελάδες. Η επιστήμη της κτηνοτροφίας εκεί έχει εξελιχθεί τόσο πολύ, που μας έχει ξεπεράσει. Για φαντάσου να περνούσε τώρα εδώ, μέσα στην πόλη, κάποιος με τα πρόβατά του, να δεις τι θα άκουγε!», λέει γελώντας.

Η εμπειρία αυτή ενίσχυσε την πεποίθησή της ότι η εξωστρέφεια είναι βασικό ζητούμενο. Η Μάγδα Κοντογιάννη θέλει οι άνθρωποι της πόλης να γνωρίσουν την κτηνοτροφία από κοντά, όχι να τη βλέπουν ως εικόνα από το μακρινό παρελθόν – ή ως πρόβλημα μέσα στην πόλη.

«Θέλουμε να έρθει κόσμος να δει πώς μεγαλώνουν τα ζώα, πόση φροντίδα απαιτούν και πόσος κόπος χρειάζεται μέχρι να φτάσει ένα προϊόν στο τραπέζι τους. Επίσης, θα μπορούσαν να οργανωθούν λαϊκές αγορές με τοπικούς παραγωγούς», εξηγεί. Εξω, η Αθήνα εξακολουθεί να απλώνεται. Οι πολυκατοικίες πληθαίνουν, οι δρόμοι γεμίζουν αυτοκίνητα και ο θόρυβος της πόλης σκεπάζει τα πάντα. Όμως, ένα κομμάτι της παλιάς Αττικής εξακολουθεί να είναι ζωντανό μέσα από τη συζήτησή μας – και μια «υπόσχεση» για το μέλλον: «Πρότεινα στον υπουργό να περπατήσουμε μια μέρα με τα ζώα μας σε έναν κεντρικό δρόμο της Αθήνας για να δείξουμε στους κατοίκους πόσο περήφανοι είμαστε για τη δουλειά μας και για να μας γνωρίσουν. Προς το παρόν, δεν επιτρέπεται. Ισως να γίνει μια μέρα. Ενας περίπατος στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου… Το θέλουμε πολύ».