Χίλιες λέξεις

«Το αφεντικό γνωρίζει χίλιες λέξεις. Ενώ ο εργάτης μόλις τριακόσιες. Για αυτό το αφεντικό είναι αφεντικό» είχε πει ο Ντάριο Φο.

Εγώ, το καλοκαίρι του 2025, στα ισπανικά δεν ήξερα ούτε δέκα λέξεις. Καμαρωτός εντούτοις μες στη νεοαποκτηθείσα γκουαγιαβέρα μου (το κεντητό πουκάμισο με τις τέσσερις τσέπες, που το φορούν οι Κολομβιανοί και για επίσημο ένδυμα, με μια παραλλαγή της, το «λίκι-λίκι», παρέλαβε ο Γκαρσία Μαρκές το Νομπέλ), καμαρωτός ως μη όφειλα μπήκα σε ένα καφέ στην Καρθαγένη. Την τροπικότερη, την ωραιότερη μάλλον πόλη που έχω πάει στη ζωή μου. Πώς πέρασα ανάμεσα στα δυο τραπέζια σαν φορτηγίδα σε φιορδ; Πώς σκούντησα με τον αριστερό μηρό μου το φλυτζάνι και το αναποδογύρισα κι ο μοσχομυριστός εσπρέσο χύθηκε όλος πάνω στο κινητό του ανθρώπου; Δαγκώθηκα, ντράπηκα. Ο άνθρωπος μόλις κρατιόταν για μη με σφαλιαρίσει. Με το δίκιο του. Τέτοιες ζημιές δεν συγχωρούνται εάν είσαι άνω των πέντε ετών. Με έναν μονάχα τρόπο θα εξιλεωνόμουν. Εάν σκούπιζα το τηλέφωνό του με την γκουαγιαβέρα μου. Λυπήθηκα όμως το λινό της ύφασμα. Του χαμογέλασα απολογητικά, με εκείνο το ηλίθιο ύφος που ξέρω να παίρνω όταν δεν έχω άλλο ελαφρυντικό. Και τα ‘κανα ακόμα χειρότερα. Αντί για «περδόν» – «συγγνώμη» –, του είπα «γκράσιας»! «Ευχαριστώ»! Θεώρησε ο άνθρωπος ότι τον ειρωνευόμουν. Με έχεσε – με το δίκιο του – πατόκορφα. Και μελωδικότατα. Με τις παλάμες πλεγμένες στο στήθος, στάση μετάνοιας σε εκκλησία, οπισθοχώρησα άρον – άρον. Και βγήκα από το μαγαζί.

«Εν αρχήν ην ο Λόγος…» Ετσι ξεκινάει το κατά Ιωάννην. Δίκιο έχει ο ευαγγελιστής, ακόμα και αν δεν ταυτίζουμε τον Λόγο με τον Ιησού Χριστό. Η ζωή αποκτάει σχήμα και νόημα χάρη στη γλώσσα. Οταν δεν καταλαβαίνεις τι λένε οι γύρω σου, νιώθεις – και είσαι – χαμένος από χέρι. Εάν εξαφανιζόταν η γλώσσα ως τρόπος σύλληψης του κόσμου, τα πάντα εντός κι εκτός μας θα καταντούσαν λίθοι, πλίνθοι, κέραμοι ατάκτως ερριμμένα. Δεν θα είχαμε πλέον καν ταυτότητα. «Ποιος είσαι, αν όχι το όνομά σου;». «Η γυναίκα που με αγαπάει» μου απαντάει ο φίλος μου «με φωνάζει αλλιώς. Με ένα χαϊδευτικό, που αν σου το πω θα βάλεις τα γέλια…». «Σοφά πράττει. Τα χάδια της εκτός απ’ το να τέρπουν, περιγράφουν το σώμα σου. Τα όρια και τις δυνατότητές του. Με το χαϊδευτικό που έχει βρει για εσένα, σε ορίζει απ’ την αρχή. Σε σχέση με την ίδια».

Ο Τζόναθαν Σουίφτ, στα αριστουργηματικά «Ταξίδια του Γκιούλιβερ», περιγράφει μια κοινότητα δίχως γλώσσα. Τους Σοφούς της Μεγάλης Ακαδημίας του Λαγκάντο. Είχαν εκείνοι καταργήσει την ομιλία για λόγους υγείας. Φθείρει, υποστήριζαν,τους πνεύμονες και σε γερνάει πρόωρα. Οι λέξεις δεν είναι εξάλλου παρά σύμβολα πραγμάτων. Πώς επικοινωνούσαν; Κυκλοφορούσαν σκυφτοί, κουβαλώντας στην πλάτη τεράστιους σάκκους, ξέχειλους από κάθε λογής αντικείμενα. Οποτε συναντιόντουσαν, τους άνοιγαν, τα έβγαζαν και τα έδειχναν ο ένας στον άλλον, μπας και συνεννοηθούν. Οπως περίπου ο Γιάννης Βόγλης με το «στάσου, μύγδαλα»!

«Οσονούπω δεν θα χρειάζεται πλέον να μαθαίνουμε ξένες γλώσσες» εγγυώνται ορισμένοι. «Η τεχνητή νοημοσύνη θα μεταφράζει ακαριαία ό,τι λέμε στο ιδίωμα του συνομιλητή μας. Θα μιμείται στην εντέλεια και τον ήχο της φωνής μας. Θα μιλάμε στα ελληνικά και θα ακουγόμαστε στα κινέζικα. Ετσι, ο πύργος της Βαβέλ, που απ’ τους πανάρχαιους καιρούς ταλαιπωρεί την ανθρωπότητα, θα σωριαστεί σε ερείπια».

Επιτρέψτε μου να δυσπιστώ. Μέχρι και να υποψιάζομαι πως όταν οι περισσότεροι θα έχουν παραιτηθεί από τη βάσανο της μόρφωσης – «γιατί να τα μαθαίνω, αφού τα ξέρει αντί για μένα ο αλγόριθμος;» – κάποιοι θα επιμένουν να ανοίγουν λεξικά, να σπουδάζουν τη γραμματική, το συντακτικό. Να μαθαίνουν πώς να σχεδιάζουν με το χέρι. Πώς να εξελίσσουν μια μελωδία που σκαρφίστηκαν σε μουσική σύνθεση. Να την ενορχηστρώνουν δίχως να βασίζονται στον υπολογιστή. Θα είναι ελάχιστοι. Και, με την κριτική ικανότητα που σου δίνει η γνώση, θα κυβερνούν τον πλανήτη.