Διαδοχικές όψεις της ίδιας Πόλης

Μπορεί άραγε κανείς να επιστρέψει στην Κωνσταντινούπολη, να περιπλανηθεί στους δρόμους της, να σταθεί στον Ιππόδρομο, να αναζητήσει τα ίχνη των ανακτόρων και, λίγο αργότερα, να βρεθεί σε ένα οθωμανικό χαμάμ, ανάμεσα σε μετάξια και περίτεχνα αντικείμενα της καθημερινότητας;

Το Μουσείο Βικτωρίας και Αλβέρτου στο Λονδίνο επιχειρεί μια τέτοια περιήγηση μέσα από την έκθεση «Από την Κωνσταντινούπολη στην Ιστανμπούλ: μία πόλη, δύο αυτοκρατορίες» που καλύπτει περίπου 1.600 χρόνια, από την ίδρυση της πόλης, ως πρωτεύουσας της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, το 330 μ.Χ. έως το τέλος της Οθωμανικής το 1922.

Περισσότερα από 200 έργα συγκροτούν ένα αφήγημα που ξεπερνά τη διαδοχή δύο αυτοκρατοριών: χειρόγραφα, ψηφιδωτά, εικόνες, γλυπτά, κοσμήματα, έργα μεταλλοτεχνίας και ζωγραφικής, κεραμικά, ενδύματα, υφάσματα και μουσικά όργανα δείχνουν πώς άλλαξαν οι καλλιτεχνικές παραδόσεις, οι θρησκευτικές πρακτικές και η καθημερινή ζωή.

Η Κωνσταντινούπολη και η Ιστανμπούλ δεν παρουσιάζονται ως δύο διαφορετικές πόλεις, αλλά ως δύο διαδοχικές πραγματικότητες στον ίδιο αστικό χώρο, που κληρονόμησαν η μία από την άλλη μνημεία, τεχνικές, σύμβολα και επιρροές.

Κατακτήσεις, πυρκαγιές, σεισμοί και διαδοχικές οικοδομικές παρεμβάσεις άλλαζαν διαρκώς τη μορφή της πόλης.

Από τα βυζαντινά κειμήλια και τα οθωμανικά αυτοκρατορικά αντικείμενα έως τα καθημερινά σκεύη και τα έργα τέχνης, τα εκθέματα αφηγούνται μια ιστορία συνεχών μετασχηματισμών, πολιτισμικών ανταλλαγών και συνυπάρξεων.

Μια ιστορία που δεν τελειώνει με την πτώση μιας αυτοκρατορίας και την άνοδο μιας άλλης, αλλά συνεχίζεται μέσα από τα ίχνη που άφησαν και οι δύο στην ίδια πόλη.

Η αφήγηση ξεκινά πολύ πριν από τον Κωνσταντίνο, με την ίδρυση του Βυζαντίου από Μεγαρείς αποίκους. Η πρώτη μόνιμη ελληνική εγκατάσταση στη χερσόνησο χρονολογείται περί το 660 π.Χ.

Η θέση της, ανάμεσα στον Βόσπορο και τη Θάλασσα του Μαρμαρά, με πρόσβαση στη Μαύρη Θάλασσα και στο Αιγαίο μέσω των Δαρδανελλίων, της πρόσφερε σημαντικά στρατηγικά και εμπορικά πλεονεκτήματα, καθώς ήλεγχε ένα από τα κρισιμότερα περάσματα ανάμεσα σε δύο μεγάλες θαλάσσιες περιοχές, όπως σημειώνουν στον κατάλογο της έκθεσης ο καθηγητής Βυζαντινής Τέχνης στο Courtauld Institute του Λονδίνου Άντονι Εσμοντ και ο ανώτερος επιμελητής της συλλογής τέχνης της Μέσης Ανατολής στο Μουσείο Βικτωρίας και Αλβέρτου Τιμ Στάνλι.

Νέα Ρώμη και θριαμβευτικές πομπές

Η σημασία της θέσης παίζει καθοριστικό ρόλο και στη ρωμαϊκή εποχή: όταν το 193 μ.Χ. ο Σεπτίμιος Σεβήρος ανέλαβε τον έλεγχο της πόλης, ξεκίνησε νέα οικοδομική περίοδος, με νέα τείχη και τον πρώτο Ιππόδρομο, που θα γινόταν κέντρο της δημόσιας ζωής της μελλοντικής πρωτεύουσας.

Έναν αιώνα αργότερα, η επιλογή του Κωνσταντίνου δεν βασίστηκε μόνο στη στρατηγική θέση της πόλης: ήταν η αφετηρία ενός φιλόδοξου σχεδίου αστικής και πολιτικής αναμόρφωσης.

Στις 11 Μαΐου του 330 μ.Χ. εγκαινίασε τη Νέα Ρώμη, που έμελλε να γίνει Κωνσταντινούπολη. Η πόλη επεκτάθηκε δυτικά του αρχικού πυρήνα έως τον τέταρτο λόφο και οι οχυρώσεις της εξηγούν σε μεγάλο βαθμό, σύμφωνα με τους συγγραφείς του καταλόγου, πώς κράτησε τον ρόλο της πρωτεύουσας επί αιώνες, παρά τις επανειλημμένες πολιορκίες και απειλές.

Η έκθεση ανοίγει με ψηφιδωτά του 6ου αιώνα από το Μεγάλο Ανάκτορο των βυζαντινών αυτοκρατόρων, το μοναδικό τμήμα της αρχικής διακόσμησής του που σώζεται και ταξιδεύει για πρώτη φορά εκτός έδρας από την ανακάλυψή του, το 1935.

Πολλά γλυπτά και μνημεία μεταφέρθηκαν από άλλες περιοχές της αυτοκρατορίας, ώστε η νέα πρωτεύουσα να ενσωματώσει την ιστορική κληρονομιά διαφορετικών τόπων.

Έτσι έφτασε στον Ιππόδρομο η Στήλη των Οφεων, το χάλκινο μνημείο που είχε στηθεί στους Δελφούς μετά τη νίκη των ελληνικών πόλεων επί των Περσών.

Το χάλκινο κεφάλι φιδιού που εκτίθεται υπενθυμίζει ότι η νέα πρωτεύουσα συγκροτήθηκε και μέσα από την οικειοποίηση και την επανανοηματοδότηση μνημείων του παρελθόντος.

Ο Ιππόδρομος κατείχε ξεχωριστή θέση: δεν ήταν μόνο τόπος αρματοδρομιών και θεαμάτων, αλλά και η ίδια η πόλη λειτουργούσε, όπως γράφουν οι συγγραφείς του καταλόγου, σαν μια τεράστια σκηνή πάνω στην οποία εκτυλισσόταν το αυτοκρατορικό θέαμα.

Στη Μέση Οδό, τη βασική αρτηρία που συνέδεε τα σημαντικά δημόσια και αυτοκρατορικά σημεία, από τη Χρυσή Πύλη προς το ανάκτορο, κινούνταν οι θριαμβευτικές πομπές, που οι επιμελητές περιγράφουν ως «μια οργανωμένη δημόσια αναπαράσταση της αυτοκρατορικής ισχύος».

Στη χριστιανική πόλη των Ρωμαίων

Η αφήγηση περνά στη χριστιανική Κωνσταντινούπολη, όπου η τέχνη, η πίστη και η αυτοκρατορική ιδεολογία συνδέονται στενά.

Η πόλη βρισκόταν σε ελληνόφωνη περιοχή της Θράκης και η ελληνική επικράτησε σταδιακά ως επίσημη γλώσσα της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Οι κάτοικοί της, υπενθυμίζει ο κατάλογος, δεν έπαψαν να θεωρούν τους εαυτούς τους Ρωμαίους· ο όρος «Βυζαντινή Αυτοκρατορία» καθιερώθηκε στη Δυτική Ευρώπη μόλις τον 16ο αιώνα. Η Αγία Σοφία, χτισμένη επί Ιουστινιανού το 537, είναι ένα από τα σπουδαιότερα σύμβολα της περιόδου, όμως η καλλιτεχνική παραγωγή δεν περιοριζόταν στα μεγάλα μνημεία: εικόνες, χειρόγραφα, λειτουργικά αντικείμενα και πολύτιμα υφάσματα μαρτυρούν ένα ευρύ πεδίο δραστηριότητας.

Από τα πιο εντυπωσιακά τεκμήρια αυτής της εξωστρέφειας είναι το Ωμοφόριο του Αγίου Λαυρεντίου, ένα χρυσοκέντητο μεταξωτό που ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος προσέφερε στη Γένοβα τον 13ο αιώνα, ως διπλωματικό δώρο.

Στο κέντημα, μήκους περίπου τεσσάρων μέτρων, που ταξιδεύει για πρώτη φορά εκτός Ιταλίας, απεικονίζεται ο ίδιος ο αυτοκράτορας να εισέρχεται στον καθεδρικό ναό της Γένοβας, συνοδευόμενος από τον Άγιο Λαυρέντιο και τον Αρχάγγελο Μιχαήλ, σε μια εικόνα θεϊκής επικύρωσης της βυζαντινογενοβέζικης συμμαχίας.

Πτυχές της κοινωνίας φωτίζονται και μέσα από ένα σπάνιο τεκμήριο, το «Τυπικό της Μονής της Θεοτόκου Βεβαίας Ελπίδος», ένα εικονογραφημένο χειρόγραφο του 14ου αιώνα ενός γυναικείου μοναστηριού, που φυλάσσεται στο Λίνκολν Κόλετζ της Οξφόρδης και εκτίθεται για πρώτη φορά έπειτα από περισσότερες από έξι δεκαετίες.

Στο δεύτερο μισό του 10ου αιώνα χρονολογείται το «κιβωτίδιο του Βερόλι», έργο άγνωστου δημιουργού, με μυθολογικές παραστάσεις που μαρτυρούν τη συνέχεια της αρχαίας εικονογραφικής παράδοσης στη βυζαντινή τέχνη.

Στον 11ο αιώνα ανήκει το «Εγκόλπιο του Κωνσταντίνου, προέδρου», ένα μικροσκοπικό τρίπτυχο από σμάλτο για τον λαιμό, όπου ο αυλικός Κωνσταντίνος εικονίζεται γονατιστός μπροστά στον Χριστό, δείγμα της δεξιοτεχνίας της βυζαντινής μεταλλοτεχνίας.

Στα ξεχωριστά εκθέματα, δε, περιλαμβάνεται ένα αργυρό και επίχρυσο θυμιατό του ύστερου 12ου αιώνα σε σχήμα εκκλησίας, από το Θησαυροφυλάκιο του Αγίου Μάρκου στη Βενετία, που συνδέει τη λειτουργική χρήση με την αρχιτεκτονική αναπαράσταση και παραπέμπει στις διαδρομές των βυζαντινών αντικειμένων προς τη Δύση.