Debate: Υπάρχουν όρια στον πλουραλισμό;

Το επιχείρημα της διεύθυνσης του γαλλικού ραδιοφωνικού σταθμού, France Inter, όταν ανέθεσε εβδομαδιαία εκπομπή στον αρχισυντάκτη ενός ακροδεξιού εντύπου, ήταν πως σε μια δημοκρατία πρέπει να ακούγονται όλες οι απόψεις.

Οι εργαζόμενοι αντέδρασαν και προχώρησαν σε απεργιακές κινητοποιήσεις, με αποτέλεσμα η ανάθεση να ανακληθεί. Τα ερωτήματα όμως παραμένουν. Πώς ορίζεται εν τέλει ο πλουραλισμός στα μέσα ενημέρωσης; Ποια είναι τα όριά του; Ενα Μέσο είναι υποχρεωμένο να φιλοξενεί τις απόψεις ενός φανατικού στο όνομα της ελευθερίας της έκφρασης ή μήπως με τον τρόπο αυτό «κανονικοποιεί» τα άκρα, τα νομιμοποιεί και εν τέλει μας εξοικειώνει με αυτά;

Οι πολίτες πρέπει να έχουν την ευκαιρία να συγκρίνουν της Μαρίας Αντωνιάδου 

Στη Δημοκρατία η ελευθερία της έκφρασης, η ελεύθερη διακίνηση των ιδεών αποτελούν θεμελιώδεις αξίες. Αξίες που οφείλουμε να προστατεύσουμε, εάν επιθυμούμε οι πολίτες να ενημερώνονται σφαιρικά και πλουραλιστικά. Είναι ο μόνος τρόπος για να έχουμε πολίτες που μπορούν να συμμετέχουν στον δημόσιο διάλογο και να αποφασίζουν με κρίση και λογική.

Η δημοσίευση συμβάλλει στη πληρέστερη ενημέρωση. Αλλωστε, κάθε ζήτημα δεν έχει μόνο μια πλευρά. Οταν τα μέσα ενημέρωσης παρουσιάζουν όλες τις απόψεις και τις θέσεις, ο πολίτης μπορεί να σχηματίσει άποψη προσωπική. Οταν μειώνεται η πληροφόρηση, οδηγούμαστε σε μονομερή ενημέρωση και περιορίζουμε την κριτική σκέψη.

Ο πλουραλισμός των απόψεων συμβάλλει στον διάλογο και στο βάθεμα της δημοκρατίας και η δημοκρατική κοινωνία δεν απαιτεί από τους πολίτες να σκέφτονται όλοι με τον ίδιο τρόπο. Αντίθετα, η διαφορετικότητα των απόψεων, διευρύνει το διάλογο, οξύνει τη σκέψη και βοηθά στην αναγνώριση της διαφορετικότητας.

Τα μέσα ενημέρωσης οφείλουν να είναι τόπος συνάντησης και αναμέτρησης διαφορετικών ιδεών και απόψεων. Αλλωστε, δεν πρέπει να διαφεύγει την προσοχή μας ότι, καθώς οι κοινωνίες εξελίσσονται, απόψεις που ήταν μειοψηφικές γίνονται κυρίαρχες. Η δημοσιογραφία δεν οφείλει να μεταδίδει μόνο πληροφορίες. Βασικό έργο της είναι η ερμηνεία των κοινωνικών φαινομένων καθώς και η έρευνα και η ανάδειξη των κοινωνικών προβλημάτων.

Οι διαφορετικές οπτικές, που μπορεί να προκύψουν σε αυτή τη διαδικασία, ενδέχεται να αποκαλύψουν λάθη, παραλείψεις ή προβλήματα διαφορετικού τύπου, που εάν αποδεχτούμε τη λογική της αποσιώπησης θα παρέμεναν στην αφάνεια.

Βέβαια, η ελευθερία της έκφρασης δεν σημαίνει ασυδοσία, των λειτουργών του Τύπου ή των αρθρογράφων. Η δεοντολογία του επαγγέλματός μας, που έχει υπερψηφιστεί από τους συναδέλφους, αλλά και οι διεθνείς κώδικες δεοντολογίας τους οποίους έχουμε υιοθετήσει, προβλέπουν με σαφήνεια τα όρια, μέσα στα οποία οφείλουμε να κινούμαστε.

Το άρθρο 1 του Κώδικα Επαγγελματικής, Ηθικής και Κοινωνικής Ευθύνης των μελών της ΕΣΗΕΑ ρητά ορίζει: «Το δικαίωμα του πολίτη να πληροφορεί και να πληροφορείται ελεύθερα είναι αναφαίρετο. Η πληροφόρηση είναι κοινωνικό αγαθό…». Οι έλληνες δημοσιογράφοι οφείλουμε να  πορευόμαστε πάντοτε με την προμετωπίδα του εκδότη των «Ελληνικών Χρονικών» Ιωάννη Ιακώβου Μάγερ: «Η Δημοσίευσις είναι ψυχή της Δικαιοσύνης». Η δημοσιογραφία και τα ΜΜΕ οφείλουν να υπηρετούν με σθένος τον πλουραλισμό και τον ανοικτό διάλογο, χωρίς εμπόδια, χωρίς απαγορεύσεις και με απόλυτο σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα και τις ευαισθησίες των πολιτών. Ο δημοσιογράφος πρέπει να προασπίζει το δημοκρατικό πολίτευμα και να μην προάγει τη μισαλλοδοξία και τον φανατισμό.

Στη χώρα μας έχουμε πικρή πείρα από τη λογοκρισία και τα ανελεύθερα καθεστώτα, που μας επιβλήθηκαν στο παρελθόν.

Η δημοκρατία βαθαίνει και γίνεται ισχυρότερη όταν οι πολίτες έχουν την ευκαιρία να ακούσουν, να συγκρίνουν και να διαμορφώσουν με αυτό τον τρόπο τη δική τους τεκμηριωμένη άποψη.

Η ώριμη δημοκρατία είναι αυτή που θέλει καλά πληροφορημένους πολίτες, που στηρίζεται στην κρίση τους και στον αυτολογισμό τους και αυτό οφείλει να είναι το πρόταγμα του δημοσιογραφικού κόσμου.

Η Μαρία Αντωνιάδου είναι πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου της Ενωσης Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ) και μέλος της Εκτελεστικής Επιτροπής της Διεθνούς Ομοσπονδίας Δημοσιογράφων

Η δημοκρατία δεν πρέπει να έχει τάσεις αυτοκτονίας του Χάρη Γούλιου

Το ερώτημα είναι παλιό. Πρέπει η δημοκρατία να δίνει χώρο στους εχθρούς της, επιτρέποντάς τους να αξιοποιούν την ελευθερία της έκφρασης για να την υπονομεύουν; Οπως έγραψε πρόσφατα ένας γερμανός φίλος μου στον λογαριασμό του στο Facebook, «σαν υπνοβάτες αφήνουμε ελεύθερους, στο όνομα του φιλελευθερισμού, αυτούς που θέλουν να μας δέσουν»! Ας πάρουμε, όμως, τα πράγματα από την αρχή. Οι ιδέες σε μία δημοκρατία εκφράζονται ελεύθερα. Ο βασικός περιορισμός που μπορεί να τεθεί είναι η απαγόρευση διάδοσης απόψεων που υποκινούν σε βία. Αν καλείς σε ένοπλη εξέγερση για κατάλυση του πολιτεύματος, είναι λογικό να θεωρείται ότι έχεις υπερβεί τα όρια. Αλλά και πάλι πρέπει να γίνεται μια διάκριση. Πρόκειται για πραγματική υποκίνηση με συγκεκριμένο κίνδυνο ή απλά για μια ακραία πολιτική άποψη; Στη δεύτερη περίπτωση ακόμη και η προκλητική αυτή άποψη μπορεί ελεύθερα να εκφραστεί.

Εχοντας ξεκαθαρίσει, λοιπόν, ότι ο κανόνας είναι πως ακόμη και οι αντιδημοκρατικές φωνές δεν μπορούν να φιμωθούν, περνάμε σε ένα άλλο θέμα. Τα μέσα ενημέρωσης πρέπει να τους διαθέτουν χώρο; Γιατί είναι άλλο να ανοίγεις ένα κανάλι στο YouΤube και να καλείς σε απέλαση όλων των ξένων από τη χώρα σου και άλλο να σου δίνει ένα τηλεοπτικό κανάλι χρόνο στο δελτίο ειδήσεών του ή να σε καλεί μια μεγάλη εφημερίδα να γράψεις τις απόψεις σου σε μια στήλη γνώμης. Κανείς δεν μπορεί να εμποδίσει έναν φασίστα ή έναν τρομοκράτη να προπαγανδίζει τις ιδέες του και να κερδίζει ακόλουθους που νιώθουν ότι τους εκφράζει. Αλλά για ποιο λόγο να κανονικοποιεί ένα μέσο ενημέρωσης τις απόψεις αυτές εμφανίζοντάς τες ως ιδέες που δικαιούνται προβολή μαζί με άλλες; Αν κάποιος περιφρονεί τα ανθρώπινα δικαιώματα, παρουσιάζει τη δημοκρατία ως εκφυλισμένο πολίτευμα και υποστηρίζει τη βία ως τρόπο επίλυσης διαφορών, δεν έχει θέση στον πολιτικό διάλογο. H ανοχή στις διαφορετικές απόψεις δεν πρέπει να γίνεται αφέλεια απέναντι στους εχθρούς της δημοκρατίας.

Ζούμε στην εποχή της οργανωμένης σε διεθνές επίπεδο και καλά χρηματοδοτούμενης Προπαγάνδας του Αυταρχισμού. Το κίνημα MAGA, το καθεστώς του Πούτιν, άλλα αυταρχικά κράτη και πάνω από όλα κάποιοι ολιγάρχες της τεχνολογίας έχουν στήσει μηχανισμούς προώθησης αντιδημοκρατικών (και ειδικά αντιευρωπαϊκών) μηνυμάτων. Ανεβάζει κάποιος ένα βίντεο με γελοία fake news και βίαιο λόγο και σε ελάχιστο χρόνο χιλιάδες μποτ το έχουν αναπαράγει, στη συνέχεια το παίρνει ο αλγόριθμος και το εμφανίζει στις οθόνες ανθρώπων που σκρολάρουν αμέριμνοι στο κινητό τους.

Ανησυχούν κάποιοι υπερευαίσθητοι υπερασπιστές της ελευθερίας του λόγου μήπως δεν ακουστεί ισότιμα η φωνή αυτών των τύπων; Εχουν βρει τον τρόπο τους! Ας μην πέφτουμε στην παγίδα που στήνουν: ο προκλητικός λόγος ερεθίζει , φανατίζει και τους υποστηρικτές του και όσους διαφωνούν. Κι αυτό φέρνει κλικ και υψηλή τηλεθέαση. Αν, όμως. υποκύψουν τα μέσα σε αυτό τον πειρασμό, τότε παίζουν το παιχνίδι τους. Ας τους αφήσουν να εκφράζονται στο δικό τους περιβάλλον, δεν χρειάζεται να γίνονται τα μέσα «μεγάφωνα» που δυναμώνουν τη φωνή τους. Είπαμε. Η δημοκρατία είναι ανεκτική. Δεν είναι, όμως, μαλθακή ούτε πρέπει να έχει αυτοκτονικές τάσεις!

Ο Χάρης Γούλιος είναι επικοινωνιολόγος