Επιλεκτική εκκλησιαστική κοινωνία και πολιτικά μηνύματα

Η πρόσφατη παρουσία του Μητροπολίτη Κερκύρας κ. Νεκταρίου στη Μόσχα, με αφορμή τη μεταφορά της Τιμίας Χειρός του Αγίου Σπυρίδωνος, θα μπορούσε σε άλλες συνθήκες να θεωρηθεί μια πράξη θρησκευτικής ευλάβειας και επικοινωνίας μεταξύ ορθοδόξων λαών. Στη σημερινή συγκυρία, όμως, ιδίως μάλιστα μετά το συλλείτουργό του με τον Πατριάρχη Κύριλλο, αποκτά αναπόφευκτα πολύ ευρύτερη σημασία. Ο κ. Κύριλλος δεν είναι απλώς ο προκαθήμενος μιας μεγάλης Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Το Πατριαρχείο Μόσχας έχει συνδεθεί στενά με τη σημερινή ρωσική κρατική ιδεολογία, ενώ ο ίδιος έχει επανειλημμένα εντάξει τον πόλεμο στην Ουκρανία σε ένα θρησκευτικό και εθνικό αφήγημα περί «ρωσικού κόσμου», ιστορικής αποστολής και πνευματικής ενότητας. Υπ’ αυτή την έννοια, κάθε δημόσια εκκλησιαστική παρουσία στο πλευρό του αποκτά και πολιτικό συμβολισμό, είτε αυτό επιδιώκεται είτε όχι.

Υπάρχει όμως και ένα σοβαρότερο, αμιγώς εκκλησιολογικό ζήτημα. Το Πατριαρχείο Μόσχας έχει διακόψει την ευχαριστιακή κοινωνία με το Οικουμενικό Πατριαρχείο μετά την αναγνώριση, από το τελευταίο, της Αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Ουκρανίας και έχει αμφισβητήσει έμπρακτα τον ιστορικό και συντονιστικό ρόλο του Φαναρίου στην Ορθοδοξία.

Παράλληλα, έχει επιλέξει να διατηρεί σχέσεις με εκείνους τους έλληνες ιεράρχες που έχουν εκφράσει επιφυλάξεις για την ουκρανική αυτοκεφαλία, δημιουργώντας έτσι ένα ιδιότυπο καθεστώς «επιλεκτικής» εκκλησιαστικής κοινωνίας. Εδώ βρίσκεται και το πιο προβληματικό σημείο. Οταν η Μόσχα δεν μνημονεύει τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και βρίσκεται σε πλήρη ρήξη με τον Οικουμενικό Πατριάρχη, το συλλείτουργο με έναν μητροπολίτη της Εκκλησίας της Ελλάδος δεν είναι απλώς μια χειρονομία καλής θελήσεως.

Παρά τις συνοδικές αποφάσεις και τις επίσημες εκκλησιαστικές τοποθετήσεις προβάλλει τη ρωσική πλευρά ως διαθέτουσα προνομιακούς διαύλους μέσα στον ελληνόφωνο ορθόδοξο χώρο. Αυτό είναι και το πραγματικό πεδίο της ρωσικής εκκλησιαστικής διπλωματίας. Η Μόσχα γνωρίζει άριστα τη δύναμη των συμβόλων. Ενα ιερό λείψανο, μια επίσημη υποδοχή, ένα συλλείτουργο, μια τιμητική διάκριση, μια φωτογραφία δίπλα στον Πατριάρχη μπορούν να λειτουργήσουν αποτελεσματικότερα από οποιαδήποτε πολιτική ανακοίνωση. Παράγουν εικόνα κανονικότητας, οικειότητας και διεθνούς αποδοχής.

Παράλληλα, η θεσμική αυτονομία της Εκκλησίας δεν αναιρεί την ευθύνη των ιεραρχών να σταθμίζουν τις συνέπειες των δημόσιων πράξεών τους, ιδίως όταν αυτές αποκτούν σαφή διεθνή πολιτικό συμβολισμό. Δεν πρόκειται απλώς για μια προσωπική προσβολή προς τον Οικουμενικό Πατριάρχη.

Αφορά το κατά πόσον η Ορθοδοξία θα εξακολουθήσει να οργανώνεται γύρω από μια ιστορική κανονική τάξη ή αν αναλαμβάνονται πρωτοβουλίες ώστε η γεωπολιτική ισχύς, η κρατική επιρροή και η αριθμητική δύναμη μιας εθνικής Εκκλησίας να μπορούν σταδιακά να μετατραπούν σε εκκλησιαστικό πρωτείο.

Η υπεράσπιση του Οικουμενικού Πατριαρχείου, επομένως, δεν χρειάζεται ούτε εθνικιστικές εξάρσεις ούτε εκκλησιαστικό συναισθηματισμό. Το Φανάρι είναι ορθόδοξος θεσμός με βαθύ ιστορικό αποτύπωμα με την ουσία της αποστολής του να είναι οικουμενική και υπερεθνική. Είναι μεγάλη η απόσταση μεταξύ μιας επικοινωνίας με τον ρωσικό λαό και της παροχής μιας νομιμοποιητικής εικόνας σε μια εκκλησιαστική στρατηγική που επιχειρεί να αναδιατάξει τις ισορροπίες της Ορθοδοξίας. Και όσοι κατέχουν υψηλό εκκλησιαστικό αξίωμα οφείλουν να γνωρίζουν ότι, σε τέτοιες εποχές, οι εικόνες δεν είναι ποτέ απλώς εικόνες.

Ο Γιώργος Κακλίκης είναι πρέσβης επί τιμή, ειδικός σύμβουλος του ΕΛΙΑΜΕΠ