Αληθινές ιστορίες: Έργο τέχνης ή προϊόν «κλοπής»;

Περίπτωση πρώτη. Η Σάαντα Αρμπάν είναι 30 ετών και ζει στην Αλγερία. Εν μέσω του εμφυλίου που μάστιζε τη χώρα της τη δεκαετία του 1990, η οικογένειά της αποδεκατίστηκε και η ίδια τραυματίστηκε με μαχαίρι στον λαιμό. Για να αναπνέει, έχει υποβληθεί σε τραχειοτομία, ενώ η φωνή της μόλις που ακούγεται.

Είχε επιλέξει να μη μιλήσει δημοσίως για την ιστορία της. Οταν όμως διάβασε το πλέον πρόσφατο βιβλίο του σημαντικότερου συμπατριώτη της συγγραφέα Καμέλ Νταούντ υπό τον τίτλο «Ουρί», αναγνώρισε στην ηρωίδα τον εαυτό της· και 11 ημέρες μετά τη βράβευσή του με την κορυφαία διάκριση της γαλλικής λογοτεχνίας, το Γκονκούρ, κινήθηκε νομικά εναντίον του, τόσο στην Αλγερία όσο και στη Γαλλία, υποστηρίζοντας ότι τουλάχιστον 30 σημεία του βιβλίου είναι ταυτόσημα με κομβικά σημεία της ζωής της, τα οποία είχε εκμυστηρευτεί σε έναν και μόνο άνθρωπο: την ψυχίατρό της και σύζυγο του συγγραφέα.

Περίπτωση δεύτερη. Ο Πέδρο Αλμοδόβαρ στη νέα του ταινία «Πικρές γιορτές» παρουσιάζει τον πρωταγωνιστή του, έναν σκηνοθέτη που έχει επαναπαυθεί στις δάφνες του και θέλει να επιστρέψει στην ενεργό δράση, να έρχεται αντιμέτωπος με την οργή τής πλέον στενής του συνεργάτιδας. Ο λόγος δεν είναι άλλος από το γεγονός ότι εκείνος οικειοποιείται την τραγική ιστορία της συντρόφου της για το σενάριο της νέας του ταινίας.

Περίπτωση τρίτη. Η συγγραφέας του μπεστ σέλερ «The Tell», Εϊμι Γκρίφιν, βρίσκεται σε δικαστική διαμάχη με πρώην συμμαθήτριά της, η οποία την κατηγορεί ότι οικειοποιήθηκε τη δική της ιστορία σεξουαλικής κακοποίησης και την παρουσίασε ως προσωπική της εμπειρία στο βιβλίο. Η συγγραφέας αφηγείται ότι υπέστη σεξουαλική κακοποίηση από καθηγητή στο γυμνάσιο τη δεκαετία του 1980 στο Τέξας, υποστηρίζοντας ότι ανέκτησε τις συγκεκριμένες αναμνήσεις τρεις δεκαετίες αργότερα, στη διάρκεια ψυχοθεραπείας με τη χρήση ψυχεδελικής ουσίας. Η πρώην συμμαθήτριά της υποστηρίζει ότι δύο από τις πιο χαρακτηριστικές σκηνές του βιβλίου – μία επίθεση σε σχολικό χορό και μία σε σχολική τουαλέτα, όπου ο δράστης φέρεται να έδεσε τα χέρια του θύματος με μαντίλι – συνέβησαν στην ίδια και όχι στην Γκρίφιν.

Πρόσφατες, και οι τρεις ιστορίες είναι μερικές μόνο από όσες ανά διαστήματα έρχονται στη δημοσιότητα ή καταλήγουν στις δικαστικές αίθουσες. Και το ερώτημα που προκύπτει είναι πού βρίσκονται τα όρια ανάμεσα στην καλλιτεχνική δημιουργία και την οικειοποίηση της ζωής των άλλων. Και τελικά ποιος αποφασίζει πότε μια αληθινή ιστορία αποτελεί πηγή έμπνευσης και πότε αντικείμενο «κλοπής»;

Υπάρχει παρθενογένεση;

«Είναι καλό το βιβλίο; Ολα τα άλλα ας τα βρει η Δικαιοσύνη», απαντά στο ερώτημα των «ΝΕΩΝ» ο σκηνοθέτης Γιώργος Τσεμπερόπουλος, τον οποίο οι παλαιότεροι γνωρίζουν από την ταινία του «Ξαφνικός έρωτας» και οι νεότεροι από το πρόσφατο «Υπάρχω». «Δεν υπάρχει παρθενογένεση, έχουν γραφτεί τα πάντα και όλοι από κάπου παίρνουμε ιδέες. Ούτε είναι υποδεέστερο ένα έργο που είναι βγαλμένο από τη ζωή. Είμαι υπέρ της αλήθειας του κάθε δημιουργού. Εκείνο που θεωρώ απαραίτητο, ωστόσο, είναι να έχει δοθεί η άδεια από τους πραγματικούς πρωταγωνιστές, όταν οι ομοιότητες μεταξύ των αληθινών γεγονότων και της ιστορίας που λέγεται είναι εμφανείς».

«Η ιστορία ανήκει σε εκείνον που τη λέει καλύτερα», λέει ο συγγραφέας και διακριθείς με το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος (2021) Νίκος Δαββέτας. «Αν υπάρχει ταύτιση του λογοτεχνικού με τον πραγματικό ήρωα – και δεν πρόκειται για βιογραφία –, τότε δεν έχει γίνει η απαιτούμενη λογοτεχνική επεξεργασία. Για να αφηγηθείς μια πραγματική ιστορία πρέπει να σε ενθουσιάσει· να την κάνεις κτήμα σου, να τη χωνέψεις, να μπεις στη θέση του ήρωα και να δώσεις ένα αποτέλεσμα που αφήνει τον αναγνώστη με την αμφιβολία αν τελικά πρόκειται για αληθινή ιστορία. Διαφορετικά, μεταφέρεις απλώς πληροφορίες και έχεις αποτύχει με όρους λογοτεχνίας», εξηγεί. «Σέβομαι το δικαίωμα οποιουδήποτε να αφηγηθεί την ιστορία που θέλει και με τον τρόπο που είναι χρήσιμος για τον εαυτό του και για τους άλλους, ανεξαρτήτως αν είναι πραγματική ή όχι η ιστορία. Αν είναι αληθινή ωστόσο, είναι σημαντικό να σεβαστεί τι του έχει πει ο άνθρωπος που την έχει βιώσει», λέει από την πλευρά του ο διεθνώς διακεκριμένος συγγραφέας Χρήστος Χρυσόπουλος.

«Προσωπικά δεν θα έμπαινα σε μια τέτοια διαδικασία, καθώς θεωρώ λάθος να μεταβολίσω μια φιλική εξομολόγηση σε κάτι άλλο, και για να είμαι ειλικρινής δεν καταλαβαίνω το κίνητρο. Στη ζωή μπορεί να υπάρξει μια καθηλωτική ιστορία, γεμάτη εκπλήξεις, που συγκινεί. Οταν είναι επινόηση του συγγραφέα, όμως, είναι έργο τέχνης. Στις περιπτώσεις που αναφέρατε, φαίνεται πως αγγίζεται το όριο της κλοπής και θεωρώ ακόμη μεγαλύτερο λάθος το ότι δεν σημειώνεται ότι βασίζονται σε πραγματικές ιστορίες. Εχεις ευθύνη για το πώς θα πεις μια ιστορία, όχι μόνο επειδή η τέχνη είναι επιδραστική, αλλά επειδή μπορεί να επανατραυματίσει ανθρώπους που βρίσκονται στο οικογενειακό ή το επαγγελματικό περιβάλλον του πρωταγωνιστή. Και όταν αφηγηθείς μια αληθινή ιστορία, από ποια πλευρά το κάνεις; Μπορεί να νομίζεις ότι είσαι σε εκείνη του θύματος, αλλά εν τέλει να αναδεικνύεις τον θύτη. Εν τέλει μια πραγματική ιστορία θέλει παραπάνω κόπο για να διαπιστώσεις αν και τι έχει για σένα και τους άλλους. Θα πρέπει να τη διαχειριστείς μαζί με το άτομο που την έχει ζήσει. Κι αν δεν θέλει να τη μοιραστεί δημόσια, την αφήνεις στην άκρη και κρατάς ό,τι έχεις αποθησαυρίσει από αυτή».

Ο θάνατος ως θέαμα

«Το ερώτημα μου θυμίζει μια έντονη σύγκρουση πριν από χρόνια στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Λονδίνου ανάμεσα στον Βιμ Βέντερς και κάποιους προσωπικούς φίλους του Νίκολας Ρέι. Ο Βέντερς είχε κινηματογραφήσει τις τελευταίες ώρες του Ρέι στο κρεβάτι με την άδειά του. Οι φίλοι του αμερικανού σκηνοθέτη θίχτηκαν και του επιτέθηκαν άγρια. Τότε, εικοσιπεντάχρονος ακόμα, συμφώνησα μαζί τους. “Οχι, ο θάνατος κάποιου δεν μπορεί να γίνεται θέαμα για κατανάλωση”. Σήμερα δεν θα συμφωνούσα», υποστηρίζει ο πολυβραβευμένος σκηνοθέτης των ταινιών «Βαλκανιζατέρ» και «Μπραζιλέρο», μεταξύ άλλων, Σωτήρης Γκορίτσας.

«Δεν πιστεύω ότι υπάρχουν όρια στην καλλιτεχνική δημιουργία· και πολύ περισσότερο δεν υπάρχει αυτός που θα τα βάλει. Καραδοκούν βέβαια πολλοί, δικαστές, παπάδες, κόμματα. Καλό όμως θα ήταν να μείνουν εκτός. Τα ηθικά θέματα είναι θέματα προσωπικής ευθύνης, όχι κρατικών ή άλλων κανόνων. Τα πάντα που συμβαίνουν γύρω μας – ακόμη κι αυτά που δεν συμβαίνουν γύρω μας αλλά μες στο μυαλό κάποιου – μπορούν ελεύθερα να γίνουν πρώτη ύλη καλλιτεχνικής δημιουργίας. Το ερώτημα για “όρια” είναι άλλο ένα αποτέλεσμα της γελοίας αυτής υπόθεσης της Δύσης που λέγεται “ορθότητα” ή “δικαιωματισμός”. Το μόνο που έχει σημασία είναι αν ο καλλιτέχνης θα σεβαστεί με το έργο του αυτό που του έδωσε την έμπνευση, αν θα το φωτίσει πιο βαθιά από αυτό που βλέπουν οι άλλοι. Τα υπόλοιπα δεν αφορούν την τέχνη, αφορούν εκείνους που ασχολούνται με τα οικονομικά οφέλη της. Τα “ποιος, πού, πότε” συνήθως καταλήγουν στο “πόσα”», καταλήγει.