Η γυναίκα που εξέδωσε τον «Οδυσσέα»

Οι επαναστάσεις ποτέ δεν γίνονται από μόνες τους, μα χρειάζονται το κατάλληλο κλίμα για να μπορέσουν να αποδώσουν. Δεν είναι τυχαίο πως την ίδια εποχή που γίνεται η κομμουνιστική επανάσταση στη Ρωσία η επιστήμη ζει τη νέα επανάσταση της νέας φυσικής με τη σχετικότητα και την κβαντομηχανική, ενώ στο Παρίσι η τέχνη γεννά στο πλαίσιο του σουρεαλισμού έναν νέο τρόπο έκφρασης. Το Παρίσι στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα αποτελεί ένα κέντρο: επιστημονικό, πολιτιστικό, κοινωνικό, πολιτικό, ως αποτέλεσμα μιας εξέλιξης και μιας μείξης της παλαιότερης μπελ επόκ με τον εκσυγχρονισμό της νέας εποχής και τις αναταράξεις που αφήνει πίσω του ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος.

Χιλιάδες είναι οι καλλιτέχνες που μεταναστεύουν στο Παρίσι της εποχής για να ζήσουν αυτή την αίγλη, το φως της οποίας έχει αφήσει μια σκιά που φτάνει ως το σήμερα. Συγγραφείς όπως ο Χέμινγουεϊ, o Μίλερ, o Ντος Πάσος και ο Φιτζέραλντ, ποιητές όπως ο Πάουντ και ο Τ.Σ. Ελιοτ, ζωγράφοι όπως ο Πικάσο, o Μοντιλιάνι, o Μοντριάν, o Καντίνσκι και εκατοντάδες άλλοι συμμετέχουν σε αυτό το πολιτιστικό πανηγύρι που θαρρώ όμοιό του σπάνια εμφανίζεται κάπου στον κόσμο.

Μαζί με αυτούς τους χιλιάδες «καλλιτεχνικούς πρόσφυγες» είναι και η Σίλβια Μπιτς (Sylvia Beach), η οποία αφήνει την Αμερική για να ακολουθήσει ένα όνειρο ελευθερίας. Στο πλαίσιο αυτού του ονείρου εγκαθίσταται μόνιμα στο Παρίσι, ερωτεύεται, δημιουργεί το πασίγνωστο πλέον βιβλιοπωλείο Shakespeare and Company και συμμετέχει στη δημιουργία των κατάλληλων συνθηκών αρωγής και ευδοκίμησης για δεκάδες άλλους καλλιτέχνες.

Το βιβλίο του Βλάσση Tσίρου «Αριστερά του Σηκουάνα» αναπτύσσει την ιστορία της Σίλβια Μπιτς με ένα – θα έλεγα – ελεύθερο τρόπο, ο οποίος ακροβατεί ανάμεσα στα πραγματολογικά στοιχεία και στη δικιά του συγγραφική έκφραση. Οι ιστορίες που περιγράφει ο Tσίρος, αν και πραγματικές, δεν χρειάζεται να πάρουν από τον αναγνώστη τη σφραγίδα του αληθινού. Αποκτούν ταυτότητα από μόνες τους με τον ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο τις αφηγείται ο συγγραφέας.

Ο καταλύτης της επιτυχίας του

Ισως η πιο συναρπαστική ιστορία να είναι η σχέση της με τον Τζέιμς Τζόις και την έκδοση του «Ulysses». Η Σίλβια όχι μόνο εκδίδει τον «Oδυσσέα», ο οποίος είχε πάρα πολλές αρνήσεις από άλλους εκδοτικούς οίκους, μα φροντίζει τον ίδιο τον Τζόις σαν να ήταν οικογένειά της. Θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι ο «Οδυσσέας» θα έβρισκε τελικά τον δρόμο προς τους αναγνώστες του, πώς θα μπορούσε άλλωστε ένα τέτοιο έργο να μην οδηγηθεί στα ράφια και στις καρδιές χιλιάδων ανθρώπων;

Η αλήθεια όμως είναι πως στην τέχνη τα πράγματα είναι πολύ δύσκολα και πολύ σκοτεινά και πολλές φορές είναι τα πρόσωπα που ανήκουν στους ρόλους του κομπάρσου αυτά που ορίζουν τη διαδρομή προς την επιτυχία. Η Σίλβια Μπιτς ήταν για τον Τζόις ο καταλύτης της επιτυχίας του και η ανάπτυξη της ιστορίας της αποτελεί μια ενδιαφέρουσα μελέτη από μόνη της για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν κάποιες φορές η λογοτεχνία και η τέχνη.

Πέρα όμως από τις ιστορίες των επωνύμων, η Σίλβια Μπιτς με το βιβλιοπωλείο της και με τη δανειστική βιβλιοθήκη που λειτουργούσε, βοήθησε εκατοντάδες μικρούς συγγραφείς στο πλαίσιο μιας ζωντανής κοινότητας που δημιουργήθηκε γύρω από το Shakespeare and Company. Φυσικά, η Σίλβια Μπιτς δεν έγινε πλούσια – και ούτε καν κατάφερε να βγάλει κέρδος από τη μεγάλη επιτυχία του «Οδυσσέα». Στ’ αλήθεια μήπως τελικά χρειάζονται κι αυτοί οι άνθρωποι στο πλαίσιο της τέχνης, οι οποίοι δεν αντιμετωπίζουν τα πάντα σαν μια επένδυση; Ατομα που εργάζονται πέρα από το δικό τους συμφέρον προς όφελος της κοινότητας μα και της τέχνης γενικότερα; Το Shakespeare and Company έχει αφήσει έναν μύθο πίσω του που φτάνει μέχρι την εποχή των e-books και των σόσιαλ μίντια και ο μύθος αυτός στηρίζεται ακριβώς σε αυτόν τον αλτρουισμό της Σίλβια Μπιτς.

Το πραγματικό κατόρθωμα σε αυτό το βιβλίο είναι πως δεν λέει μόνο την ιστορία της Σίλβια Μπιτς ή του βιβλιοπωλείου, μα πρακτικά μελετά τον τρόπο με τον οποίο η λογοτεχνική ιστορία πολλές φορές στήνεται από τους ανθρώπους που βρίσκονται έξω από τα φώτα της δημοσιότητας. Το βιβλιοπωλείο της Σίλβια Μπιτς έγινε ένα εργαστήριο μοντερνισμού δείχνοντας πως οι επαναστάσεις πολλές φορές χρειάζονται όχι μόνο τους ενεργούς εκτελεστές αλλά και τους ιδεαλιστές οι οποίοι δουλεύουν στα παρασκήνια.

Ο Βασίλειος Δρόλιας είναι συγγραφέας. Το τελευταίο του βιβλίο «Οι εξισώσεις» κυκλοφορεί απ’ τις εκδόσεις Gutenberg