Τι συμβαίνει όταν πεθαίνει μια γλώσσα

Είμαστε τυχεροί που γνωρίζουμε οτιδήποτε για τη γλώσσα Ούμπιχ. Τον 19ο αιώνα, δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι τη μιλούσαν στις ακτές της Μαύρης Θάλασσας. Οταν η Ρωσία κατέκτησε την περιοχή, οι Ούμπιχ εξορίστηκαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η γλώσσα τους «πέθανε» το 1992, όταν πέθανε ο τελευταίος άνθρωπος που τη μιλούσε με ευχέρεια. Ηταν μία από τουλάχιστον 244 γλώσσες που έχουν εξαφανιστεί από το 1950 και μετά.

Τα επόμενα 40 χρόνια, η απώλεια γλωσσών προβλέπεται να τριπλασιαστεί αν δεν υπάρξει παρέμβαση. Οι βάσεις δεδομένων που υπάρχουν, όπως το Ethnologue, καταγράφουν τον αδιανόητο πολιτισμικό πλούτο που περιέχουν περισσότερες από 7.000 γνωστές ζωντανές γλώσσες. Ομως ένα συγκλονιστικό 44% αυτών θεωρείται πλέον απειλούμενο, ενώ πολλές μιλούνται από λιγότερα από 1.000 άτομα. Το αφήγημα «ένα έθνος, μία γλώσσα» μάς κάνει να πιστεύουμε ότι στη Γαλλία μιλούν γαλλικά και στην Κίνα μανδαρινικά· έτσι αγνοούνται οι δεκάδες ή και εκατοντάδες περιφερειακές γλώσσες, οι ομιλητές των οποίων έχουν βιώσει από ανοιχτές διώξεις και απαγορεύσεις στα σχολεία ή το κοινωνικό στίγμα επειδή μιλούν τη μητρική τους γλώσσα.

Η μελέτη των απειλούμενων γλωσσών αποκαλύπτει συχνά ότι οι αυτόχθονες λαοί είχαν εντοπίσει και ταξινομήσει φυτά και ζώα πολύ πριν τα συναντήσει η δυτική επιστήμη. Πολλές γλώσσες διαθέτουν εκτενή λεξιλόγια συνδεδεμένα με παραδοσιακές πρακτικές που επίσης κινδυνεύουν να χαθούν· σε ορισμένες περιπτώσεις, οι γλωσσολόγοι πρόλαβαν κυριολεκτικά την τελευταία στιγμή να τα καταγράψουν, παίρνοντας συνεντεύξεις από ηλικιωμένους λίγο πριν φύγουν από τη ζωή. Η καταγραφή των γλωσσών είναι σημαντική όχι μόνο για ιστορικούς λόγους αλλά και επειδή επιτρέπει στις κοινότητες να τις αναβιώσουν ευκολότερα, αν κάποτε το θελήσουν.

Τα γλωσσικά και τα ανθρώπινα δικαιώματα συχνά συμβαδίζουν. Ο εκτοπισμός και η αποδυνάμωση των αυτόχθονων πληθυσμών στις Ηνωμένες Πολιτείες εξελίχθηκαν παράλληλα με την απώλεια μιας τεράστιας ποικιλίας γλωσσών· οι προσπάθειες των κοινοτήτων να επανακτήσουν την κληρονομιά τους επικεντρώνονται συχνά στην αναβίωση της γλώσσας τους.

Η σημασία για τις κοινότητες

Γιατί έχει σημασία αυτό; Στον Καναδά, έρευνα έδειξε ότι στις κοινότητες όπου περισσότεροι από τους μισούς κατοίκους μπορούσαν να διατηρήσουν μια συζήτηση στη μητρική τους γλώσσα, τα ποσοστά αυτοκτονιών των νέων ήταν χαμηλά ή ανύπαρκτα, ενώ ήταν έξι φορές υψηλότερα στις κοινότητες όπου αυτό δεν συνέβαινε.

Φυσικά, μια γλώσσα από μόνη της δεν σώζει μια κοινότητα από τα προβλήματα ψυχικής υγείας, αλλά μπορεί να αποτελεί ένδειξη της πολιτισμικής ανθεκτικότητας που το πετυχαίνει. Το 2012, κυβερνητική έρευνα στην Αυστραλία κατέληξε ότι οι αυτόχθονες γλώσσες διαδραματίζουν τόσο σημαντικό ρόλο στην υγεία και το προσδόκιμο ζωής των κοινοτήτων, ώστε πρότεινε να αναγνωριστούν συνταγματικά. Δεκατέσσερα χρόνια αργότερα, το Σύνταγμα εξακολουθεί να αναγνωρίζει μόνο τα αγγλικά.

Ολα αυτά συμβαίνουν μέσα σε ένα περιβάλλον ομογενοποίησης, όπου κυρίαρχες γλώσσες όπως τα αγγλικά, τα μανδαρινικά και τα ισπανικά επικρατούν ολοένα και περισσότερο. Σύμφωνα με το Ethnologue, το 88% του παγκόσμιου πληθυσμού είναι φυσικοί ομιλητές μόλις 20 γλωσσών, ενώ οι γλωσσολόγοι έχουν παρατηρήσει ότι οι μετανάστες τείνουν να γίνονται μονόγλωσσοι στη γλώσσα της χώρας όπου εγκαθίστανται έως την τρίτη γενιά.