Τζον Μέιναρντ Κέινς: Η ανθρώπινη όψη του καπιταλισμού

Ο Τζον Μέιναρντ Κέινς, από τον θάνατο του οποίου συμπληρώνονται σήμερα 80 χρόνια, άφησε ανεξίτηλο στίγμα στις οικονομικές και κοινωνικές επιστήμες. Η θεωρία του – όπως συμπυκνώθηκε στο κορυφαίο του έργο, τη «Γενική Θεωρία της Απασχόλησης, του Τόκου και του Χρήματος» (1936) – παρέμεινε ζωντανή και τις επόμενες δεκαετίες. Μέχρι σήμερα, ουσιαστικά, καθώς στοιχεία του «κεϊνσιανισμού» είναι διακριτά στο προφίλ πολλών σύγχρονων οικονομολόγων και κομμάτων, κυρίως (αλλά όχι μόνο) από τον χώρο της Σοσιαλδημοκρατίας και της Κεντροαριστεράς.

Ο Κέινς δεν υπήρξε ούτε σοσιαλιστής, ούτε κομμουνιστής. Aλλωστε, ήταν ξεκάθαρος αναφορικά με το στρατόπεδο στο οποίο ανήκε: «Μπορώ να επηρεαστώ από ό,τι μου φαίνεται δίκαιο και διέπεται από καλές προθέσεις. Ο ταξικός πόλεμος, όμως, θα με βρει στην πλευρά της μορφωμένης μπουρζουαζίας», είχε πει ο ίδιος στο πλαίσιο διάλεξης στην Οξφόρδη το 1925, απαντώντας στο ερώτημα «Είμαι ένας Φιλελεύθερος;».

Ο Κέινς επιχείρησε να αποδείξει ότι ο καπιταλισμός έχει και άλλον, πιο ανθρώπινο δρόμο για να μακροημερεύσει. Εναν δρόμο, ο οποίος δεν υπακούει στο γνωστό δόγμα του «laissez-faire», όπως το είχε διατυπώσει ο Ανταμ Σμιθ, ισχυριζόμενος πως η ελεύθερη αγορά και οι δυνάμεις της μπορούν να αυτορυθμίζονται και να διασφαλίζουν ομαλότητα και μακροπρόθεσμη ευημερία, παρά τις όποιες αναταράξεις. Γι’ αυτό και στην «εργαλειοθήκη» του περιέλαβε μέτρα όπως τον ενισχυμένο ρόλο του κράτους για την τόνωση της απασχόλησης και της ζήτησης, καθώς και την αυξημένη φορολόγηση των πλουσίων.

Ανταγωνιστές

Ο Κέινς και ο Σμιθ αντιπροσωπεύουν, διαχρονικά, τις δύο όψεις του καπιταλισμού. Δεν ήταν αντίπαλοι, αλλά ανταγωνιστές με ταυτόσημο μέλημα: την επιβίωσή του και το ξεπέρασμα των σκοπέλων που, αναπόφευκτα, βρίσκει μπροστά του. Κατά έναν παράδοξο τρόπο δε, στο φόντο των καταιγιστικών διεθνών εξελίξεων, των παγκόσμιων πολέμων και της Επανάστασης του 1917, αυτός που έδωσε πρακτικά μεγαλύτερη αξία στη θεωρία του Κέινς, κάνοντάς τη να μοιάζει σανίδα σωτηρίας για το σύστημα, ήταν ο βασικός αντίπαλος τόσο του ίδιου όσο και του Σμιθ: ο Καρλ Μαρξ, ο οποίος όχι μόνο αποδόμησε τον καπιταλισμό, αλλά άνοιξε και δρόμο για την ανατροπή του.

Είναι αλήθεια πως η πρώτη απόπειρα ο μαρξισμός να πάρει σάρκα και οστά οδηγήθηκε στα «βράχια» και ο καπιταλισμός θριάμβευσε. Στην ΕΣΣΔ, αντί για κατάργηση των νόμων της αγοράς και «απονέκρωση» του κράτους, σταδιακά απονεκρώθηκαν η «εργατική δημοκρατία» και οι θεσμοί της, διαμορφώνοντας ένα ιδιόμορφο εκμεταλλευτικό καθεστώς. Η Ιστορία, όμως, συχνά κάνει ρίμες με το παρελθόν. Η νέα εποχή των πολέμων που ζούμε έχει πολλές αναλογίες με την περίοδο που ο Κέινς μεγαλούργησε: Μεσοπόλεμος, Κραχ, Μεγάλη Υφεση και (το αποτυχημένο τελικά) New Deal – του οποίου πολλοί τον θεωρούν «πατέρα». Οσα οδήγησαν την ανθρωπότητα ξανά στα χαρακώματα.