Συνηθίζουμε να αντιμετωπίζουμε τις πόλεις ως πολεοδομικά συγκροτήματα, αθροίσματα δραστηριοτήτων, παραγωγικών, πολιτιστικών, εκπαιδευτικών, ή ως απλές παρατάξεις κτιρίων και ελεύθερων χώρων. Ομως, οι πόλεις, όπως διαμορφώθηκαν στη νεωτερικότητα ως οικονομικά, πολιτικά και πολιτιστικά κέντρα, είναι κάτι πολύ παραπάνω από τις δραστηριότητές τους. Είναι πλέγματα κοινωνικών σχέσεων, ανταγωνιστικών κοινωνικών πρακτικών, προσπαθειών να μετατραπούν σε πεδία κερδοφορίας αλλά και αντιστάσεων σε αυτές.
Με τις πόλεις και γενικότερα τον χώρο, τη γη, να αντιμετωπίζεται ολοένα και περισσότερο ως πεδίο επένδυσης – αρκεί να αναλογιστούμε την επέκταση του κλάδου του Real Estate ιδίως στη σημερινή ιδιαίτερα χρηματιστικοποιημένη εκδοχή του –, οι διακυμάνσεις της οικονομίας αποτυπώνονται στο τοπίο των πόλεων. Και είναι οι μεγάλες οικονομικές κρίσεις που μεταφράζονται και σε μεγάλες αλλαγές στις πόλεις, νέα κύματα επενδύσεων, αλλά και νέες πιέσεις στους ανθρώπους που ζουν σε αυτές τις πόλεις.
Η Αθήνα είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η μεγάλη οικονομική και κοινωνική κρίση και όλες οι καμπές της, από την έκρηξη του Δεκεμβρίου 2008 έως τα Μνημόνια και τις επιπτώσεις τους, αποτυπώθηκε ως τραύμα στο σώμα της πόλης, από τα κλειστά καταστήματα έως όλες τις εικόνες φτώχειας και κοινωνικής δυσπραγίας. Αυτό που ακολούθησε και που παρουσιάζεται ως επιστροφή στην «ανάπτυξη», περιελάμβανε μια δραματική αλλαγή στις χρήσεις γης, από το Airbnb μέχρι την εκτεταμένη μετατροπή κτιρίων σε ξενοδοχεία και τις «εμβληματικές επενδύσεις» που αλλάζουν ριζικά το τοπίο, με αποτέλεσμα η πόλη να αντιμετωπίζει, για πρώτη φορά με αυτά τα χαρακτηριστικά, μια στεγαστική κρίση.
Δυναμικές «από τα κάτω»
Ομως, οι πόλεις είναι και πεδία αντιστάσεων, κινημάτων, διεκδικήσεων, που αντιστρατεύονται τη λογική της επένδυσης και της εμπορευματοποίησης. Με αυτές τις δυναμικές, της κρίσης, της εμπορευματοποίησης, αλλά και της αντίστασης και της συλλογικής δημιουργικότητας ασχολείται το βιβλίο του διδάσκοντος στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου Κωνσταντίνου Ζαφείρη, «Πόλεις της κρίσης. Αντίσταση και δημιουργία σε Αθήνα, Μπουένος Αϊρες, Πόλη του Μεξικού», που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Κουκκίδα, με πρόλογο της καθηγήτριας Κρίστης Πετροπούλου. Θεωρητική αφετηρία το ρεύμα του «ανοιχτού μαρξισμού» – άλλωστε ο συγγραφέας έχει δουλέψει με τον John Holloway –, ένα ρεύμα που δίνει βαρύτητα στις δυναμικές που αναπτύσσονται «από τα κάτω», στη δημιουργικότητα των αντιστάσεων και της άρνησης της εκμετάλλευσης και της καταπίεσης, παρά στις «οικονομικές νομοτέλειες». Παράλληλα, το βιβλίο επικεντρώνει στον ρόλο του χρέους μέσα στην κρίση και πώς διαμορφώνει έναν νέο μηχανισμό κοινωνικής οργάνωσης, επιτήρησης και καταστολής, που στο επίπεδο της πόλης διαμορφώνει μια «νεοαποικιακή λογική εκμετάλλευσης».
Κεντρική έννοια στο ερευνητικό πλαίσιο του Ζαφείρη είναι η εξόρυξη. Αφορά τη σημασία των εξορυκτικών πρακτικών στη σύγχρονη οικονομία, αλλά και στις σύγχρονες νεοαποικιοκρατικές πρακτικές, όμως εδώ επεκτείνεται στη διαχείριση του χώρου, με πρακτικές «αστικής εξόρυξης» που αφορούν την εκμετάλλευση του χώρου των πόλεων, είτε για την προσέλκυση επενδύσεων και επιχειρηματικών δραστηριοτήτων, είτε για την ανάπτυξη υλικών υποδομών που αποτελούν πεδία κερδοφορίας, είτε πρακτικές αστικού εξευγενισμού (gentrification) που οδηγούν στη συστηματική εκτόπιση φτωχότερων κατοίκων και δραστηριοτήτων.
Ομως, δεν έχουμε να κάνουμε μόνο με πρακτικές εκμετάλλευσης των φυσικών διαστάσεων του χώρου και των πόρων που κρύβει το υπέδαφος. Εχουμε και πρακτικές διανοητικές εξόρυξης, «μια πολιτική λεηλασίας των ανθρωπίνων ικανοτήτων, ένα είδος πλιάτσικου στον ανθρώπινο πολιτισμό […] Κάθε πληροφορία, σκέψη, ανάγκη, ένστικτο, ανησυχία μας, μέσα από την ψηφιοποίηση της καθημερινής ζωής, γίνονται εμπορεύματα προς πώληση». Αυτό επεκτείνεται και στο πεδίο των πόλεων, «καθώς η ίδια η πόλη γίνεται με ολιστικό τρόπο ένα περιβάλλον και ταυτόχρονα προϊόν κερδοφορίας». Με αυτόν τον τρόπο η «δημιουργικότητα» ως το βασικό, υποτίθεται, στοιχείο μιας πετυχημένης πόλης γίνεται το πεδίο εξορυκτικών πρακτικών ως προς το πολιτισμικό και κοινωνικό κεφάλαιο της πόλης. Ετσι, αυτό που περιγράφεται ως «δημιουργικό υποκείμενο», ολοένα και περισσότερο γίνεται ένα παραγωγικό υποκείμενο, τμήμα ενός μηχανισμού συσσώρευσης.
Ερευνα σε τρεις πόλεις
Απέναντι σε όλα αυτά αναπτύσσεται, κατά τον Ζαφείρη, μια ανταγωνιστική μορφή δημιουργικότητας, που προκύπτει μέσα από αντιστάσεις και την άρνηση μιας αλλοτριωτικής συνθήκης, ξεκινώντας από τα χαρακτηριστικά της εργασίας στον σύγχρονο καπιταλισμό. Γι’ αυτό ο Ζαφείρης αναζητεί σε τρεις διαφορετικές πόλεις, δύο στη Λατινική Αμερική και μία στην Ευρώπη, τους χώρους δημιουργικής αντίστασης που «δεν είναι απλώς συγκεκριμένα μέρη εντός των οποίων επιτελούνται συγκεκριμένες πρακτικές, αλλά αντιστροφές / επανασημάνσεις του κοινωνικού χώρου της πόλης σε κρίσης, σημεία στον χάρτη που συγκροτούν κοινότητες, οι οποίες αφετηριακά προσπαθούν να αυτονομηθούν από την κυριαρχία των εξορυκτικών πρακτικών».
Σε αυτό το φόντο ο Ζαφείρης εξετάζει δημιουργικές αντιστάσεις, κυρίως αυτοδιαχειριζόμενων χώρων, μέσα από την εκτεταμένη έρευνα που έκανε στην Πόλη του Μεξικού, στο Μπουένος Αϊρες και στην Αθήνα. Περιγράφει αναλυτικά το πολιτικό πλαίσιο της κρίσης αλλά και των κινημάτων στις διαφορετικές περιπτώσεις, τα κοινά χαρακτηριστικά, που πρωτίστως έχουν να κάνουν με το πολύ μεγάλο βάθος της κοινωνικής κρίσης που προκάλεσαν προγράμματα βίαιων νεοφιλελεύθερων αναδιαρθρώσεων, αλλά και τις διαφορετικές κινηματικές παραδόσεις. Κοινό στοιχείο όλων των εγχειρημάτων που μελετάει, ο τρόπος που διαμορφώνονται πυρήνες αντίστασης και δημιουργίας που περιλαμβάνουν «την οργανωμένη αλληλοβοήθεια, την πολιτισμική επικοινωνία, τον σεβασμό στη διαφορετικότητα και την εναλλακτική οργάνωση της εργασίας». Πράγμα που σημαίνει ότι υπερβαίνουν την απλή αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κρίσης και παραπέμπουν στη δυνατότητα μιας εναλλακτικής κοινωνικής οργάνωσης έξω και πέρα από τον καταναγκασμό της αγοράς.
