Πόση τελειότητα χωράει ένα τραγούδι τριών λεπτών; Στην περίπτωση της Μαρινέλλας η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στο σπάνιο φωνητικό της μέταλλο. Οσοι τη γνώρισαν και συνεργάστηκαν μαζί της μιλούν για κάτι βαθύ και ουσιαστικό που χαρακτήριζε μια προσωπικότητα που ξεπερνούσε τα στενά όρια της σκηνής.
Και αυτό άρχισε να αποτυπώνεται ήδη στα πρώτα της δημόσια βήματα. Στα τέλη της δεκαετίας του ’50, το πρόσωπό της κοσμούσε το εξώφυλλο του περιοδικού «Ντομινό»: ένα μελαχρινό κορίτσι, με βλέμμα διαπεραστικό, γεμάτο πίστη σε ένα αδιόρατο όραμα, ακουμπούσε ερωτευμένο στο στήθος του «μεγάλου» Στέλιου Καζαντζίδη. Για μία δεκαετία στάθηκε δίπλα του μαθαίνοντας, ώσπου διακρίθηκε κάνοντας σεκόντο.
Οταν οι δρόμοι τους χώρισαν, δεν περιορίστηκε στη σκιά του και κόντρα στις δυσοίωνες προβλέψεις προχώρησε με αποφασιστικότητα, χαράζοντας μια προσωπική και ξεχωριστή πορεία. Με την αστραφτερή της προσωπικότητα και τις γεμάτες βάθος και αλήθεια ερμηνείες της διαμόρφωσε το ύφος μιας ολόκληρης εποχής και κυρίως το συναίσθημά της. Αυτή η ακριβή κληρονομιά φωτίζεται μέσα από τις μαρτυρίες σπουδαίων καλλιτεχνών, οι οποίοι είχαν την τύχη να συνεργαστούν και να τη γνωρίσουν από κοντά, αποκαλύπτοντας το καλλιτεχνικό της μέγεθος και το ήθος ενός ανθρώπου που ξεχώρισε για τη σεμνότητα και τη γενναιοδωρία του.
Νάνα Μούσχουρη: «Θα στερηθούμε πολλά από την απουσία της»
Ηταν στη σκέψη μου από την πρώτη στιγμή που είχα μάθει για την ασθένειά της και δυστυχώς δεν κατάφερα ποτέ να πάω να τη δω. Την αγαπούσα πάρα πολύ από την πρώτη στιγμή που τη γνώρισα. Ημασταν και οι δύο πολύ νέες – εκείνη νεότερη βεβαίως. Δυστυχώς έφυγα από την Ελλάδα και δεν είχαμε την ευκαιρία να βρεθούμε προσωπικά και καλλιτεχνικά περισσότερο. Η Μαρινέλλα διέθετε μια φωνή που μου άρεσε πολύ, καθώς επίσης και ο τρόπος που τραγουδούσε. Γι’ αυτό θέλησα να τραγουδήσω μαζί της, επειδή με ενδιέφερε.
Θυμάμαι τότε, το 1963, που είχα ξεκινήσει να κάνω κάποιες εκπομπές στο BBC μετά τη συμμετοχή μου στη Γιουροβίζιον. Σε αυτές τις εκπομπές κατάφερα να φέρω μερικούς αγαπημένους φίλους. Πρώτη ήταν η Μαρινέλλα και έπειτα ακολούθησαν και άλλοι όπως για παράδειγμα ο Γιώργος Ζαμπέτας. Μάλιστα, πριν από λίγο καιρό σκέφτηκα πως θα μπορούσα να κυκλοφορήσουμε αυτές τις εκπομπές. Ανάμεσα σε αυτά τα τραγούδια που ακούστηκαν ήταν και «Το μινόρε της αυγής» που είχαμε πει μαζί με τη Μαρινέλλα τότε.
Εχω λυπηθεί γιατί δύο χρόνια που ήταν άρρωστη χάσαμε τόσα που θα μπορούσε να δώσει. Η Μαρινέλλα ξέρω ότι ήταν πολύ ευτυχής όταν τραγουδούσε, αυτό ήταν η ζωή της κατά κάποιον τρόπο. Αγαπώ όλους τους καλλιτέχνες, αλλά τώρα είμαι σε μια ηλικία που νιώθω κάτι περισσότερο από θλίψη όταν βλέπω μια γυναίκα νεότερη από εμένα να φεύγει. Ο κόσμος, όλοι μας θα στερηθούμε πολλά από την απουσία της. Ηταν μια τραγουδίστρια που έδινε τον δικό της μοναδικό τόνο σε ό,τι τραγουδούσε. Η ύπαρξη των καλλιτεχνών κοντά στον κόσμο νομίζω ότι είναι πάρα πολύ σημαντική.
Άγγελος Παπαδημητρίου: «Λαϊκή με την ευγένεια του ελαφρού τραγουδιού»
Είχα την τύχη να κάνουμε πολύ στενή παρέα, από τη στιγμή που γνωριστήκαμε στη σειρά «Και ύστερα ήρθαν οι μέλισσες», στην οποία παίξαμε μαζί. Εκεί ανακάλυψα και το πόσο σπουδαίος άνθρωπος είναι – εκτός από μεγάλη καλλιτέχνις. Είχε ένα μυαλό απίστευτο, σχεδόν υπερφυσικό, και ήταν πολύ γενναιόδωρη. Το μυστικό της Μαρινέλλας που βοήθησε στο να θριαμβεύσει, πιστεύω πως βρίσκεται στο γεγονός ότι ενώ ήταν μια τραγουδίστρια του ελαφρού παρίστανε ότι είναι του λαϊκού είδους. Κατάφερε να μπολιάσει το λαϊκό τραγούδι με τα άνθη και την ευγένεια του ελαφρού. Αυτό πιστεύω ότι ήταν το μυστικό της. Ανήκει στην παράδοση της Κάκιας Μένδρη, της Δανάης, της Νάνας Μούσχουρη. Η Μαρινέλλα υποδυόταν τη λαϊκή τραγουδίστρια, με την εκπληκτική φωνή της, και αυτό την έκανε μεγάλη και υπεράνω όλων. Δεν είχε δηλαδή κάποια «δέσμευση». Για να μπεις στον κόσμο της πρέπει να έχεις τον «κωδικό» της μη προκατάληψης. Γνώριζε τα μέσα της και τα χρησιμοποιούσε στο έπακρο. Γι’ αυτό και μπορούσε να προσαρμοστεί σε οποιοδήποτε είδος και ν’ αποδώσει μέσα από την ερμηνεία της όλα τα συναισθήματα.
Θανάσης Πολυκανδριώτης: «Ερχόταν πρώτη απ’ όλους στις πρόβες»
Τη συνάντησα για πρώτη φορά – 1967, 1968 – όταν με κάλεσαν για να παίξω σ’ έναν δίσκο του Γιώργου Κατσαρού και νομίζω ήταν το τραγούδι «Απόψε χάνω μια ψυχή». Οταν άκουσα ότι θα τραγουδούσε η Μαρινέλλα, είπα από μέσα μου «Παναγία μου»! Ημουν ακόμη μικρός. Επειτα, το 1971, με πήρε τηλέφωνο για να πάμε να συμμετάσχουμε στις εκπομπές που έκανε η Νάνα Μούσχουρη στο BBC. Τα έφερε έτσι η τύχη και συνεργαστήκαμε κάνοντας όλα αυτά τα τραγούδια που ο κόσμος γνωρίζει. Εκείνο που πρέπει να πω είναι ότι από την πρώτη φορά που την άκουσα να τραγουδάει μέχρι το 2022 που εμφανιστήκαμε μαζί στο Christmas Theater η φωνή της δεν είχε αλλάξει καθόλου. Παρέμεινε ακριβώς η ίδια. Είμαι ευτυχής που είπε τα τραγούδια μου και με τη λαμπερή της ερμηνεία τα έκανε επιτυχίες. Το πρώτο κομμάτι που ηχογραφήσαμε ήταν το «Να ‘μαι», σε στίχους του Γιάννη Πάριου, τη δεκαετία του ’70. Ηταν μια τεράστια καλλιτεχνική προσωπικότητα η Μαρινέλλα, γι’ αυτό και κατάφερε να κάνει μια τόσο σπουδαία καριέρα. Δεν πιστεύω ότι υπάρχει άλλη τραγουδίστρια που να έχει το βιογραφικό της. Πέρα από άψογη επαγγελματίας, ήταν και δασκάλα. Προικισμένη με αυτό το σπάνιο φωνητικό χάρισμα που της έδωσε ο Θεός, δούλευε σκληρά, γινόταν απαιτητική και τελειομανής πάνω στη δουλειά, αλλά είχε και έναν εξαίρετο χαρακτήρα. Ερχόταν πρώτη απ’ όλους στις πρόβες και όταν καθυστερούσε κάποιος από τους νεότερους τον μάλωνε, δίνοντάς τους με αυτόν τον τρόπο μαθήματα ζωής. Μακάρι, εκτός από τα τραγούδια, που είναι η κληρονομιά της, οι νέοι καλλιτέχνες να τη μιμηθούν για τον χαρακτήρα της και το μεγαλείο της ψυχής της.
Γιώργος Χατζηνάσιος: «Το θάρρος της απέναντι στην τέχνη»
Τη Μαρινέλλα τη γνωρίζω από τότε που ήμουν παιδάκι. Ημασταν και οι δύο Θεσσαλονικείς. Δεν είχα τελειώσει ακόμη το Γυμνάσιο, αλλά είχε αρχίσει να συζητιέται το όνομά μου και με ζητούσαν – έτσι έφτασε στ’ αφτιά της. Την εποχή που εμφανιζόταν με τον Στέλιο Καζαντζίδη, αρρώστησε ο πιανίστας τους και με κάλεσαν για να τον αντικαταστήσω. Ετσι πήγα εγώ στη θέση του για ένα μικρό διάστημα. Από την πρώτη στιγμή με αντιμετώπισε ως τον μικρό της αδερφό. Τα χρόνια πέρασαν και τελικά ήρθε ο καιρός να τη συναντήσω ξανά – αυτή τη φορά με έναν τρόπο απόλυτα καθοριστικό για εμένα. Γιατί, αν μπήκα στη δισκογραφία, το οφείλω αποκλειστικά σ’ εκείνη. Αυτή ήταν η πρώτη που ερμήνευσε τα τραγούδια μου. Αυτό δεν το ξέχασα ποτέ και το έλεγα σε κάθε ευκαιρία και σε κάθε συνέντευξη που έδινα. Με το «Κρίμα το μπόι σου» και τον τρόπο που το τραγούδησε η Μαρινέλλα, άνοιξε ο δρόμος δισκογραφικά για εμένα. Το έκανε μεγάλη επιτυχία, πέρασε στα χείλη του κόσμου και έτσι άρχισε και για μένα η αναγνωρισιμότητα.
Εκείνο που ξεχωρίζω στη Μαρινέλλα, πέρα από την υπέροχη φωνή της, είναι η άψογη σκηνική της παρουσία. Ηταν απαράμιλλη, μοναδική στο θέμα των εμφανίσεών της. Για μένα, η Μαρινέλλα τραγουδούσε και με τα χέρια της. Πάντα είχα αυτή την αίσθηση που μου άφηνε η εικόνα της όταν ήταν στη σκηνή. Ανήκει σ’ εκείνη την πολύ μικρή κατηγορία ερμηνευτών που μπορούσε να προσαρμόσει τη φωνή της σε διαφορετικά είδη τραγουδιού. Θα μπορούσα να τη χαρακτηρίσω – με την καλή έννοια του όρου – ως έναν χαμαιλέοντα. Μπορούσε να αλλάζει όλα τα «χρώματα» της μουσικής. Μια πολύ ιδιαίτερη ικανότητα που είχε ήταν να κινείται με άνεση από το ρεμπέτικο στο λαϊκό, στο ελαφρό τραγούδι, ακόμη και στην ποπ. Στον τρόπο που τραγουδούσε και στο εκπληκτικό αποτέλεσμα που προέκυπτε, θεωρώ ότι συνέβαλαν τόσο η τεχνική της όσο και το ένστικτό της. Και τα δύο λειτουργούσαν, χαρίζοντας ένα αξιοθαύμαστο αποτέλεσμα.
Τα νέα παιδιά μπορούν να πάρουν πολλά μελετώντας τη. Αν όμως έπρεπε να κρατήσουμε ένα, θα έλεγα ότι αυτό είναι το θάρρος της απέναντι στην τέχνη. Ετσι οφείλουν κι εκείνα να κάνουν για να προχωρούν μπροστά, όπως προχωρούσε και η Μαρινέλλα.
Γιώργος Μαργαρίτης: «Κυρία με τα όλα της και μεγάλη μαστόρισσα»
Η Μαρινέλλα ήταν κυρία με τα όλα της. Δεν είχα την τύχη να την ανταμώσω πολλές φορές. Τη συνάντησα όμως λόγω της συναναστροφής που είχα με τον Στέλιο Καζαντζίδη. Μέσα από τις συζητήσεις που κάναμε αντιλήφθηκα ότι η στάση της ήταν αυτό που έπρεπε στη ζωή της. Βοήθησε πάρα πολύ σε δισκογραφικό επίπεδο όπου έμπαινε η φωνή της. Καμία άλλη τραγουδίστρια δεν έχω ακούσει να κάνει δεύτερη φωνή όπως εκείνη. Ηταν μεγάλη μαστόρισσα. Δεν χρειάζεται βέβαια να πούμε πόσο ακμαία ήταν η φωνή της μέχρι την τελευταία στιγμή. Αναλλοίωτη. Χωρίς ίχνος υπερβολής, η Μαρινέλλα αποτελεί πραγματικά φαινόμενο. Είχε ένα σπάνιο μέταλλο, αλλά δεν έμεινε σε αυτό: δούλεψε πάρα πολύ σκληρά. Εχει πει πάρα πολύ δύσκολα τραγούδια, όπως το «Ανοιξε πέτρα», με μια φωνή που πραγματικά έλαμπε.
Αύριο στις 14.00 η κηδεία
Η ανακοίνωση της οικογένειας της Μαρινέλλας για την κηδεία της: «Την πολυαγαπημένη μας Μαρινέλλα αποχαιρετούμε την Τρίτη 31 Μαρτίου και ώρα 14.00, από τον Μητροπολιτικό Ιερό Ναό Αθηνών. Η σορός της θα βρίσκεται για προσκύνημα στο παρεκκλήσι του Ιερού Ναού Αγίου Ελευθερίου από τις 08.00 έως τις 13.00. Η ταφή θα πραγματοποιηθεί σε στενό οικογενειακό κύκλο. Παράκληση, αντί στεφάνων, να γίνουν δωρεές στη “Φλόγα”, Σύλλογο Γονιών Παιδιών με Νεοπλασματική Ασθένεια».
«Ο καλλιτέχνης δεν πρέπει να μένει στα ίδια»
Με αφορμή την εμφάνισή της στο REX το 1989, σε έναν τρίωρο σόου, συνδυασμό μιούζικαλ και θεάματος μαζί με τον Βασίλη Τσιβιλίκα, η Μαρινέλλα έλεγε στον Πάνο Γεραμάνη στις 21/4/1989:
«Το έχω σαν αρχή μου και το πιστεύω πάντα. Ο καλλιτέχνης δεν πρέπει να μένει στα ίδια. Επιβάλλεται να σκέφτεται καινούργιους τρόπους δημιουργίας και έκφρασης. Να αναζητά διαρκώς νέα πράγματα, ώστε να ικανοποιεί και τον κόσμο που τον ακολουθεί, αλλά να κερδίζει και νέους ανθρώπους, νέο κοινό.
…Κέρδισα νέους ανθρώπους στο κοινό μου. Το ότι με το καινούργιο θέαμα που παρουσιάζω γεμίζει το θέατρο με λαϊκές απογευματινές, νομίζω τα λέει όλα. Υπάρχουν δεκάδες άτομα που έχουν έρθει φέτος στο θέατρο δύο και τρεις φορές. Και είναι λαϊκοί άνθρωποι. Αυτή τη ζωντανή επικοινωνία με το κοινό δεν θα μπορούσα να την είχα σε κέντρο. Γι’ αυτό πιστεύω στη διαρκή ανανέωση της δουλειάς μου».
Και για τον Στέλιο Καζαντζίδη: «Ο Στέλιος σημάδεψε τη ζωή μου. Με μύησε στο τραγούδι και στα μυστικά της φωνής. Υπήρξε και σύζυγός μου. Τραγούδησα κοντά του δέκα ολόκληρα χρόνια. Σαν άνθρωπος είναι θαυμάσιος. Απλός, τρυφερός, με ωραία αισθήματα. Σαν τραγουδιστής ανεπανάληπτος. Η μεγαλύτερη φωνή»…
«Η Μαρινέλλα είναι αγρίμι και έχει λεβεντιά»
Ο σκηνοθέτης Μίνως Βολανάκης εξηγεί στα «ΝΕΑ» γιατί επέλεξε τη Μαρινέλλα στον ρόλο της «Κάρμεν» (2/02/1979):
Η Μαρινέλλα του κοσμικού μπουζουκιού, της Γιουροβίζιον, του αριστοκρατικού κέντρου, θα μπορέσει να τραγουδήσει και να αποδώσει το σύμβολο που είναι η Κάρμεν;
«Η Μαρινέλλα είναι αγρίμι και έχει λεβεντιά. Μπορεί να δώσει τη βασιλική ξετσιπωσιά της Κάρμεν, την αδιαφορία της για τους κανόνες του καλού. Δεν είναι ανίερη η σύνδεση μιας Μαρινέλλας του μπουζουκιού με την Κάρμεν της όπερας. Πιστεύω πως οι ιδιοτυπίες της φωνής της, κάποιες αιχμές που διαθέτει, είναι καλύτερος φορέας σήμερα, από την καλύτερη οπερατική φωνή. Το ύφος που προσπαθούν να πιάσουν ο Μπιζέ και ο Μεριμέ πρέπει εμείς να το πιάσουμε από τον ανάλογο κόσμο. Η Μαρινέλλα μπορεί να παίξει τη γυναίκα του πάλκου με αμεσότητα γιατί ξέρει αυτόν τον κόσμο».
