Η προσοχή ήταν χθες στραμμένη στο Ιράν και τον πρώτο άνθρωπο ο οποίος επρόκειτο να εκτελεστεί από το καθεστώς για τη συμμετοχή του στις αντικαθεστωτικές διαδηλώσεις. Με βάση δε και την εμπειρία από το προηγούμενο κύμα διαμαρτυριών που είχε εκδηλωθεί το 2022-23 με αφορμή τη δολοφονία της Μάχσα Αμινί από την «αστυνομία ηθών», θα πρέπει να θεωρείται βέβαιο ότι ο αριθμός των εκτελέσεων στη συγκεκριμένη χώρα θα αυξηθεί περαιτέρω το επόμενο διάστημα.
Το χειρότερο, όμως, είναι πως δεν πρόκειται για την εξαίρεση. Κι αυτό διότι το 2025 καταγράφεται ως μια από τις πιο σκοτεινές χρονιές των τελευταίων δεκαετιών σε ό,τι αφορά τις εκτελέσεις θανατικών ποινών. Παρά το γεγονός ότι διεθνώς αυξάνεται ο αριθμός των χωρών που την έχουν καταργήσει ή έχουν επιβάλει μορατόριουμ, ενώ σε ορισμένα κράτη η καμπύλη είναι πτωτική (Μαλαισία, Βιετνάμ, Ινδονησία και άλλα), συνολικά παρατηρείται επικίνδυνη αναστροφή της τάσης. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, το Ιράν, η Σαουδική Αραβία και, φυσικά, η Κίνα είναι αυτές που όχι απλώς συνέχισαν να κατέχουν τις πρώτες θέσεις στον κατάλογο της ντροπής, αλλά ξεχώρισαν την περασμένη χρονιά εξαιτίας της σημαντικής αύξησης των εκτελέσεων, προκαλώντας έντονο προβληματισμό σε διεθνές επίπεδο. Πρόκειται για εξέλιξη που υπογραμμίζει ότι η θανατική ποινή παραμένει ουσιαστικά ένα πολιτικό εργαλείο που χρησιμοποιείται πολλαπλώς: στο όνομα της «τάξης και ασφάλειας», ως μέσο καταστολής ή απλώς για εκφοβισμό. Κι αυτό ενώ υπάρχουν πολλές χώρες, στις οποίες συγκαταλέγεται και η Ελλάδα, η πρακτική των οποίων αποδεικνύει ότι η κατάργησή της κάθε άλλο παρά αποδυναμώνει την απόδοση δικαιοσύνης. Σε έναν κόσμο που δείχνει να επιστρέφει επικίνδυνα στην αφαίρεση της ανθρώπινης ζωής ως μέσο τιμωρίας, το ερώτημα που τίθεται επιτακτικά δεν είναι μόνο πόσες εκτελέσεις πραγματοποιούνται. Είναι, επιπλέον, τι μαρτυρά για μια κοινωνία το γεγονός ότι το κράτος συνεχίζει να διατηρεί αυτό το «δικαίωμα».
ΗΠΑ: υπερδιπλασιασμός εκτελέσεων
Στις ΗΠΑ, μια από τις μητροπόλεις του δυτικού πολιτισμού, τα στοιχεία δείχνουν πως πέρυσι εκτελέστηκαν 47 άνθρωποι σε 11 Πολιτείες, αριθμός που είναι ο υψηλότερος που έχει καταγραφεί από το 2009 και σχεδόν διπλάσιος σε σχέση με τις 25 εκτελέσεις του 2024. Πρόκειται, μάλιστα, για σαφή ανατροπή της πτωτικής πορείας η οποία είχε καταγραφεί στη διάρκεια της προηγούμενης δεκαπενταετίας και είχε γεννήσει την ελπίδα πως και οι ΗΠΑ οδεύουν σταδιακά προς το ευρωπαϊκό πρότυπο.
Καθοριστικό ρόλο είχε η Φλόριντα, η οποία πραγματοποίησε 19 εκτελέσεις μέσα σε ένα έτος, αριθμό-ρεκόρ για την Πολιτεία, που αντιπροσωπεύει σχεδόν το 40% του συνολικού αριθμού των εκτελέσεων στη χώρα. Μαζί με την Αλαμπάμα, τη Νότια Καρολίνα και το Τέξας, πρόκειται για τις τέσσερις Πολιτείες που ευθύνονται για περίπου τα τρία τέταρτα των εκτελέσεων οι οποίες έγιναν το 2025. Ακόμη χειρότερα, την ίδια στιγμή αυξήθηκε και ο αριθμός των Πολιτειών που επανενεργοποίησαν τη θανατική ποινή, από εννέα σε δώδεκα.
Οσο για τις μεθόδους, δεν περιορίστηκαν στη θανατηφόρο ένεση: πέντε έγιναν με εισπνοή αζώτου, ενώ τρεις με εκτελεστικό απόσπασμα, με πρακτικές δηλαδή που είχαν σε μεγάλο βαθμό εγκαταλειφθεί, κυρίως λόγω των σοβαρών ενστάσεων που έχουν διατυπωθεί για τον κίνδυνο το τέλος να έρθει με βασανιστικό και παρατεταμένο τρόπο.
Τα παραπάνω συμβαίνουν ενώ η κοινωνική στήριξη προς τη θανατική ποινή στις ΗΠΑ συνεχίζει να μειώνεται. Δημοσκοπικά δεδομένα δείχνουν ότι μόλις 52% των Αμερικανών δηλώνουν υπέρ για εγκλήματα ανθρωποκτονίας, ποσοστό που αποτελεί χαμηλό 50ετίας. Ιδιαίτερα δε στις ηλικίες κάτω των 55 ετών, η πλειοψηφία των Αμερικανών τάσσεται ανοιχτά κατά της απάνθρωπης αυτής πρακτικής.
Ιράν: θλιβερό ρεκόρ
Για το Ιράν, το 2025 καταγράφεται ως χρονιά ιστορικού ρεκόρ εκτελέσεων, με ανεξάρτητες οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων να κάνουν λόγο για τουλάχιστον 1.500, αριθμός που είναι ο υψηλότερος των τελευταίων 35 ετών. Σε αντίθεση δε με τις ΗΠΑ, η τάση είναι σταθερά ανοδική εδώ και κάποια χρόνια.
Αξίζει να σημειωθεί ότι 700 και πλέον από τους εκτελεσθέντες θανατοποινίτες είχαν καταδικαστεί για αδικήματα που σχετίζονται με ναρκωτικά, κατηγορίες οι οποίες δεν εντάσσονται στα «πιο σοβαρά εγκλήματα», όπως τουλάχιστον αυτά ορίζονται από το διεθνές δίκαιο. Παράλληλα, εκτελέσεις πραγματοποιήθηκαν και για κατηγορίες όπως «εχθρότητα προς τον Θεό» ή «διαφθορά στη γη», ασαφείς νομικοί όροι που συχνά χρησιμοποιούνται για την ποινικοποίηση πολιτικής διαφωνίας και αντίστασης κατά του καθεστώτος.
Οι περισσότερες εκτελέσεις στο Ιράν πραγματοποιούνται χωρίς δημόσια ανακοίνωση και έπειτα από διαδικασίες που, σύμφωνα με διεθνείς παρατηρητές, στερούνται βασικών εγγυήσεων δίκαιης δίκης. Καταγγέλλεται περιορισμένη πρόσβαση σε νομική υπεράσπιση, χρήση εξαναγκαστικών ομολογιών και συνοπτικές διαδικασίες. Η θανατική ποινή λειτουργεί έτσι όχι μόνο ως ποινικό μέτρο, αλλά και ως μηχανισμός εκφοβισμού και πολιτικού ελέγχου.
Σαουδική Αραβία και Κίνα: δρόμοι παράλληλοι
Το καθεστώς της Σαουδικής Αραβίας προχώρησε πέρυσι σε 356 εκτελέσεις (έναντι 338 το 2024), αριθμός που επίσης αποτελεί ιστορικό ρεκόρ. Η εξέλιξη αυτή αποδόθηκε, σε μεγάλο βαθμό, στην ένταση του «πολέμου κατά των ναρκωτικών», κάτι που αποδεικνύεται και από το γεγονός ότι οι 243 από τους εκτελεσθέντες είχαν καταδικαστεί στην εσχάτη των ποινών για σχετικά κακουργήματα.
Υπενθυμίζεται ότι το Ριάντ είχε σταματήσει τις εκτελέσεις για τις παραπάνω κατηγορίες το 2022 – πιθανότατα, στον απόηχο των έντονων επικρίσεων που δεχόταν μετά τη φρικιαστική δολοφονία του Τζαμάλ Κασόγκι το 2018, αλλά και για τις διαρκείς και σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ωστόσο, η δυναμική επιστροφή του βασιλείου στο διεθνές προσκήνιο, ειδικά μετά την επανεκλογή του Ντόναλντ Τραμπ στην προεδρία των ΗΠΑ, ερμηνεύτηκε ως πράσινο φως για την επανενεργοποίηση αυτής της πρακτικής.
Τέλος, όσον αφορά την Κίνα, το μόνο σίγουρο είναι πως, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις όλων των διεθνών οργανισμών, κατέχει το απόλυτο θλιβερό ρεκόρ. Ωστόσο, το καθεστώς του Πεκίνου επιμένει να μη δημοσιοποιεί σχετικά στοιχεία, κρατώντας τον ακριβή αριθμό κρυφό, ως επτασφράγιστο μυστικό – προφανώς, για να μην προκαλέσει θύελλα αντιδράσεων.
Ελλάδα: τελευταία εκτέλεση το 1972
Η Ελλάδα – ακολουθώντας την πρακτική των εταίρων της στην ΕΕ – έχει ακολουθήσει μια ξεκάθαρη και αμετάκλητη πορεία κατάργησης της θανατικής ποινής. Η τελευταία εκτέλεση στη χώρα πραγματοποιήθηκε το 1972, κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής δικτατορίας, γεγονός που συνέδεσε ιστορικά την ποινή του θανάτου με τον αυταρχισμό και την απουσία δικαστικών εγγυήσεων.
Μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, η χώρα προχώρησε σταδιακά στην πλήρη απάλειψη της ποινής από τον ποινικό κώδικα. Το Σύνταγμα του 1975 περιόρισε δραστικά τη χρήση της, το 1993 καταργήθηκε για εγκλήματα σε καιρό ειρήνης και το 2005 ολοκληρώθηκε η πλήρης κατάργηση, ακόμη και σε περίοδο πολέμου. Η επιλογή αυτή, μάλιστα, δεν συνοδεύτηκε από αύξηση της βαριάς εγκληματικότητας, καταρρίπτοντας το επιχείρημα ότι η θανατική ποινή λειτουργεί αποτρεπτικά.
