Οταν η δικαιοσύνη γίνεται ανταποδοτική

Την ώρα που ολοένα και περισσότερες χώρες εγκαταλείπουν τη θανατική ποινή ως αναχρονιστική και απάνθρωπη, οι Ηνωμένες Πολιτείες, το Ιράν και άλλες χώρες ακολουθούν μια ανησυχητικά αντίθετη πορεία. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται σαφής αύξηση των εκτελέσεων θανατικών ποινών, γεγονός που γεννά σοβαρά ερωτήματα για τον ρόλο και τον σκοπό της δικαιοσύνης στον σύγχρονο κόσμο. Στις ΗΠΑ, δεν είναι τυχαίο ότι η αύξηση των εκτελέσεων συνδέεται με την προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος υιοθέτησε μια ρητορική «νόμου και τάξης» και ενθάρρυνε την αυστηρότερη εφαρμογή της θανατικής ποινής.

Παρότι μεγάλο μέρος της αμερικανικής κοινωνίας δείχνει ολοένα και μεγαλύτερη επιφύλαξη απέναντι στην εσχάτη των ποινών, η πολιτική βούληση φαίνεται να υπερισχύει της κοινωνικής συνείδησης. Ετσι, η δικαιοσύνη κινδυνεύει να μετατραπεί σε εργαλείο πολιτικής επίδειξης ισχύος και όχι σε μηχανισμό απονομής δικαίου. Ακόμη πιο ακραία είναι η κατάσταση στο Ιράν, όπου η θανατική ποινή χρησιμοποιείται μαζικά, συχνά ως μέσο καταστολής και εκφοβισμού.

Οι εκτελέσεις αυξάνονται δραματικά, πολλές φορές ύστερα από συνοπτικές διαδικασίες, χωρίς εγγυήσεις δίκαιης δίκης. Εκεί, η δικαιοσύνη δεν λειτουργεί απλώς ανταποδοτικά, αλλά μετατρέπεται σε όπλο ενάντια στην κοινωνία. Το κοινό στοιχείο και στις δύο περιπτώσεις είναι η επικίνδυνη μετατόπιση της δικαιοσύνης προς έναν καθαρά ανταποδοτικό χαρακτήρα: διαπράττεις ένα έγκλημα και το κράτος απαντά με το ίδιο νόμισμα, αφαιρώντας ζωές. Ομως, αυτή η λογική δεν θεραπεύει κοινωνικά τραύματα ούτε αποτρέπει το έγκλημα. Αντίθετα, αναπαράγει τη βία και υπονομεύει την αξία της ανθρώπινης ζωής.

Η δικαιοσύνη οφείλει να είναι σωφρονιστική και αποκαταστατική, όχι εκδικητική. Μια κοινωνία που απαντά στο έγκλημα με φόνο δεν γίνεται δικαιότερη· απλώς νομιμοποιεί τη βία στο όνομα του νόμου.

Ο Θεόδωρος Μαντάς είναι ποινικολόγος, αντιπρόεδρος ΔΣΑ