Παράλληλα με τη δυστοπία που βιώνουμε με όσα συμβαίνουν στην Ουκρανία, εξελίσσεται ένας σκληρός πόλεμος ιδεών και ιδεολογιών, σε συνδυασμό με τις πολιτικές πρωτοβουλίες, τις διπλωματικές διαπραγματεύσεις και τις στρατιωτικές επιχειρήσεις. Οι ιδέες δεν είναι λόγια του αέρα, λόγια εφήμερα. Εχουν υλική δύναμη, διαμορφώνουν συνειδήσεις και αντιλήψεις, επηρεάζουν καθοριστικά τις πολιτικές αποφάσεις. Η Ευρώπη δέχεται διμέτωπο ιδεολογικό πόλεμο από Ρωσία και ΗΠΑ.
Η Ρωσία έχει τη μεγαλύτερη δραστηριότητα σε αυτόν τον τομέα. Πρέπει να είναι ασύλληπτα τα ποσά που διαθέτει για αυτόν τον σκοπό, κυρίως προς τις ευρωπαϊκές χώρες. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα πολλοί αναλυτές να μιλούν για ιδεολογικά υβριδικό πόλεμο της Ρωσίας εναντίον της Ευρώπης.
Ο Βλαντίμιρ Πούτιν, στην πεντάωρη συνέντευξή του στα τέλη του 2015, συμπύκνωσε πολλές από αυτές τις αντιλήψεις που, σύμφωνα με το Politico, έχουν ως κεντρικό πυρήνα την επίκληση των «παραδοσιακών αξιών» και την κατηγορία για «ηθική παρακμή της Δύσης». Η επίκληση αυτών των αξιών λειτουργεί ως ιδεολογικό κονίαμα, συνδέοντας το στρατιωτικό μέτωπο με την εσωτερική πολιτισμική ατζέντα του Κρεμλίνου.
Αυτό είναι το κεντρικό επιχείρημα του Πούτιν και των ρώσων προπαγανδιστών: Πολεμάμε με μια χώρα ναζιστικοποιημένων Ρώσων, την Ουκρανία, που υποστηρίζεται από την ανήθικη Ευρώπη. Ο πόλεμός τους έχει χαρακτηριστικά ιερού πολέμου. Θεωρούν ότι η Ευρώπη αποκόπηκε από τις χριστιανικές, ιστορικές και εθνικές της ρίζες. Οπως εύστοχα επισημαίνει ο Γκάρι Κασπάροφ, «αυτός ο πόλεμος δεν είναι ένας πόλεμος εναντίον της Ουκρανίας, αλλά ένας πόλεμος εναντίον των ευρωπαϊκών αξιών». Η ρωσική ιδεολογική στάση απέναντι στην Ευρώπη μπορεί να περιγραφεί πολιτισμικά ως αντιφιλελεύθερη και συντηρητική, που βλέπει την Ευρωπαϊκή Ενωση ως μετα-εθνικό, μετα-ιστορικό και αξιακά αυταρχικό καθεστώς.
Οι ρώσοι προπαγανδιστές πηγαίνουν ένα βήμα παραπέρα. Ο Σεργκέι Λαβρόφ, υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας, έχει κατηγορήσει την Ευρώπη για «ανοιχτά ναζιστικές προσεγγίσεις» και «αναβίωση του ναζισμού», συγκρίνοντας τις ενέργειες της ΕΕ με αυτές του Χίτλερ και του Ναπολέοντα. Κατηγορεί την ΕΕ για ιδεολογικό ολοκληρωτισμό που επιβάλλει αξίες, όπως παλαιότερα επιβάλλονταν ιδεολογίες. Ο Λαβρόφ χρησιμοποιεί τον όρο «ναζιστικός» για να χαρακτηρίσει τις σύγχρονες ευρωπαϊκές χώρες και τις σημερινές ηγεσίες τους ως εχθρούς του ρωσικού λαού και να επαναφέρει στη μνήμη τις σοβιετικές αφηγήσεις περί πατριωτισμού, προκειμένου να προετοιμάσει τον ρωσικό πληθυσμό για να αποδεχτεί μεγαλύτερες θυσίες στην επιδίωξη της ιδεολογικής υπεράσπισης του ρωσικού κράτους για αόριστο χρονικό διάστημα.
Ο διάσημος ιστορικός Τίμοθι Σνάιντερ αναφέρεται συχνά στον Ιβάν Ιλίιν, φιλόσοφο του ρωσικού φασισμού, ως ιδεολογικό πρόδρομο του Πούτιν, αναδεικνύοντας πώς οι ιδέες του Ιλίιν περί ρωσικής ιδιοτυπίας, εθνικής ιδεολογίας και «Μεγάλης Ρωσίας» τροφοδοτούν την επιθετική πολιτική της Ρωσίας, ειδικά την εισβολή στην Ουκρανία, συνδέοντας τον φασισμό με τον σύγχρονο ρωσικό εθνικισμό.
Η βασική θέση του Ιλίιν είναι ότι η Ρωσία δεν ανήκει ούτε στη Δύση ούτε στην Ανατολή, έχει δική της ιστορική αποστολή και χρειάζεται ισχυρή, προσωποκεντρική εξουσία για να επιβιώσει. Εχει υποστηριχτεί ότι ο Ιλίιν (1883-1954) είναι ο αγαπημένος συγγραφέας του Πούτιν*.
Με αυτό το δεδομένο, η ρωσική προπαγάνδα δεν επιτίθεται στην Ευρώπη ως γεωγραφία, αλλά στην ΕΕ ως ιδεολογικό καθεστώς. Η Ευρώπη, λένε, δεν ηττάται – αυτοακυρώνεται. Η ρωσική ιδεολογική στάση απέναντι στην Ευρώπη δεν είναι απλώς εχθρική· είναι βαθιά απογοητευμένη και καταγγελτική. Στον πυρήνα της υπάρχει η ιδέα ότι η Ευρώπη αποκόπηκε από τις χριστιανικές, ιστορικές και εθνικές της ρίζες, αντικατέστησε την πολιτισμική της ταυτότητα με αφηρημένα δικαιώματα, τεχνοκρατική διακυβέρνηση και πολιτισμικό σχετικισμό. Στη ρωσική αφήγηση, η ΕΕ είναι μετα-ιστορική (αρνείται το παρελθόν), μετα-εθνική (αρνείται τα έθνη), μετα-ηθική (αρνείται σταθερές αξίες). Αυτό παρουσιάζεται ως εκφυλισμός, όχι πρόοδος.
Αυτή τη στάση «ιερού πολέμου» ήρθε να επικροτήσει η Ρωσία με την αήθη επίθεση εναντίον του Πατριάρχη Βαρθολομαίου. Πρωτοφανείς χαρακτηρισμοί, πεζοδρομιακή γλώσσα, αδιανόητες εκφράσεις: Στηριζόμενος σε ιδεολογικούς συμμάχους, όπως οι τοπικοί εθνικιστές και νεοναζί, διάβολος εν σαρκί, αντίχριστος της Κωνσταντινούπολης, σχισματικός, καθοδηγούμενος από τις βρετανικές μυστικές υπηρεσίες, αντίχριστος με ράσα.
Η τελική φράση από τον ίδιο τον Πούτιν, που δεν δίστασε να αποκαλέσει τους ευρωπαίους ηγέτες «τα γουρουνάκια της Ευρώπης»: «Αμέσως μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης, πιστεύαμε ότι θα γινόμασταν πολύ γρήγορα μέλη της λεγόμενης πολιτισμένης οικογένειας των ευρωπαϊκών εθνών – του πολιτισμένου δυτικού κόσμου γενικότερα. Σήμερα, όμως, αποδεικνύεται ότι δεν υπάρχει καθόλου πολιτισμός εκεί, μόνο απόλυτη παρακμή».
Ο Πέτρος Παπασαραντόπουλος είναι διδάκτωρ Βαλκανικών Σπουδών, εκδότης και συγγραφέας
* Περισσότερες πληροφορίες από τον εξαιρετικό αναλυτή Κώστα Ονισένκο, www.youtube.com/@Onisenko, ενώ εξαιρετικές είναι οι μελέτες του Δημήτρη Τριανταφυλλίδη για την ιδιοσυστασία του ρωσικού εθνικισμού
