Δεκαπέντε χρόνια μετά τους «Εμπόρους των εθνών», ο Θοδωρής Αμπαζής επιστρέφει στον σκοτεινό και αδυσώπητο κόσμο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Από τις 26 Ιανουαρίου στο θέατρο Χώρος μαζί με τη νεοσύστατη ομάδα Φάος παρουσιάζει τη «Φόνισσα», όπου η περίφημη γλώσσα του Παπαδιαμάντη μετατρέπεται σε σκηνική πράξη και η εσωτερική μουσική του κειμένου αποκτά σάρκα και παλμό. Με λιγοστά σκηνικά αντικείμενα και 14 νέους ηθοποιούς επί σκηνής, ο σκηνοθέτης επιχειρεί μια ανατρεπτική ανάγνωση του εμβληματικού διηγήματος, μια χορική αφήγηση που φωτίζει τη Φραγκογιαννού όχι μόνο ως τραγική μορφή αλλά ως ηχώ μιας κοινωνίας που ασφυκτιά ανάμεσα στη γη και το θείο. Για όλα αυτά ο Θοδωρής Αμπαζής μίλησε στο «Νσυν».
Τι ήταν αυτό που σας έκανε να ξανασυναντηθείτε με το έργο του Παπαδιαμάντη σήμερα;
Η επιθυμία να επιστρέψω στον Παπαδιαμάντη υπήρχε πάντα. Αυτό που έκανε τη συνάντηση αναπόφευκτη σήμερα ήταν η συνύπαρξή μου με μια ομάδα νέων, ταλαντούχων ηθοποιών, τη Φάος, πρώην μαθητών μου. Μαζί τους προσεγγίσαμε τη «Φόνισσα» χωρίς προειλημμένες αποφάσεις, αφήνοντας το ίδιο το κείμενο να μας καθοδηγήσει. Η ματιά τους, καθαρή και ερευνητική, η αφοσίωση στη διαδικασία και η συλλογική τους συνοχή άνοιξαν νέες δυνατότητες σκηνικής ανάγνωσης του παπαδιαμαντικού λόγου, αξιοποιώντας παράλληλα τα ευρήματα της παλαιότερης σκηνοθετικής μου προσέγγισης του Παπαδιαμάντη, της παράστασης «Οι έμποροι των εθνών».
Περιγράφετε την παράσταση ως μια «τρισδιάστατη παρτιτούρα». Πώς μεταφράζεται αυτό πρακτικά στη σκηνή;
Οι ηθοποιοί λειτουργούν ως ζωντανή ορχήστρα. Το σύνολο ορίζεται από μια – καταγεγραμμένη με ακρίβεια – παρτιτούρα, όπου ήχοι, χειρονομίες, ατομικές και ομαδικές χορογραφίες, πολυφωνικά τραγούδια και εμβόλιμα δραματικά επεισόδια συνθέτουν οπτικοακουστικές εικόνες και συγκροτούν μια πολυεπίπεδη χορική αφήγηση, διαποτισμένη τόσο από χιούμορ όσο και από βαθιά συγκίνηση.
Τι σας προσφέρει η λιτότητα των μέσων ως δημιουργό;
Η λιτή και άχρονη σκηνική όψη επιτρέπει στο ουσιώδες να αναδειχθεί: τον λόγο. Δεν αισθανθήκαμε την ανάγκη εξωτερικής επικαιροποίησης, καθώς το ίδιο το κείμενο φωτίζει ζητήματα απολύτως σύγχρονα. Η αφαίρεση λειτουργεί ως πλαίσιο συγκέντρωσης, μέσα στο οποίο αναδεικνύονται ο πλούτος της ελληνικής γλώσσας και η ηχητική της δύναμη. Τα σώματα και οι φωνές των ηθοποιών, χωρίς σκηνικά στηρίγματα, φέρνουν ζωντανά την ουσία της ιστορίας μπροστά στο κοινό.
Πώς ήταν η διαδικασία δουλειάς με 14 νέους ηθοποιούς πάνω σε ένα τόσο απαιτητικό κείμενο;
Η διαδικασία υπήρξε μακρά και σχολαστική. Για οκτώ μήνες μελετούσαμε το κείμενο και αναζητούσαμε τους ιδανικούς τρόπους εκφοράς του. Ολοι οι ηθοποιοί κατέχουν το σύνολο του κειμένου και εργάστηκαν με απόλυτη προσήλωση στη μορφή και τη δομή της παράστασης. Η πίστη στη διαδικασία, η περιέργεια και η συλλογική ευθύνη υπήρξαν καθοριστικές για το τελικό αποτέλεσμα.
Τι θεωρείτε ότι φέρνει η νέα γενιά ηθοποιών στη σκηνική ανάγνωση ενός κλασικού έργου;
Η νέα γενιά προσεγγίζει το έργο με δίψα για γνώση και τα ερωτήματα της εποχής της. Μια γλώσσα που αρχικά τους ήταν ξένη, σταδιακά έγινε οικεία μέσα από τη μελέτη, τη σωματική εμπλοκή και τη συλλογική δουλειά. Αυτή η διαδικασία άνοιξε έναν πλούτο εκφραστικών μέσων: η φωνή, ο ρυθμός, η αναπνοή και το σώμα ενεργοποιήθηκαν ως φορείς νοήματος. Ο παπαδιαμαντικός λόγος δεν αντιμετωπίστηκε ως κάτι απομακρυσμένο ή μουσειακό, αλλά ως ζωντανή, δυναμική ύλη που παράγει σύγχρονη σκηνική εμπειρία, όπου η ματιά και η ενέργεια της νέας γενιάς δίνουν νέα πνοή στο κλασικό έργο.
Για σας η «Φόνισσα» συνομιλεί με σύγχρονα ζητήματα φύλου, βίας και κοινωνικής ασφυξίας;
Ναι, και αυτή η συνομιλία γίνεται πιο οξεία μέσα από τη ματιά των νέων ερμηνευτών. Η «Φόνισσα» φωτίζει τη βία που γεννούν η κοινωνική αδικία και η έμφυλη καταπίεση, ενώ η πράξη της Φραγκογιαννούς δεν εμφανίζεται ως μεμονωμένο έγκλημα, αλλά ως προϊόν μιας ζωής στέρησης, φτώχειας και ηθικής ασφυξίας. Η σκηνή γίνεται καθρέφτης για τα σύγχρονα ζητήματα και για την ίδια τη συλλογική ευθύνη.
Πώς προσεγγίσατε τη Φραγκογιαννού;
Η Φραγκογιαννού διαχέεται στο σύνολο της ομάδας. Μέσα από τις εναλλασσόμενες φωνές και τα σώματα των νέων ηθοποιών, η μορφή της αποκτά συλλογική διάσταση και παύει να είναι μια μεμονωμένη φιγούρα. Αυτή η προσέγγιση φωτίζει τη βαθιά κοινωνική της ρίζα και την κάνει ταυτόχρονα πιο ζωντανή και πολύπλευρη.
Πιστεύετε ότι σήμερα υπάρχουν αντίστοιχοι μηχανισμοί κοινωνικού αποκλεισμού που παράγουν «σιωπηλές Φραγκογιαννούδες»;
Ο κόσμος της «Φόνισσας» δεν ανήκει στο παρελθόν. Οι νέοι ηθοποιοί αναγνωρίζουν τους μηχανισμούς κοινωνικού αποκλεισμού και της σιωπής ως ζωντανή πραγματικότητα. Η παράσταση φωτίζει αυτούς τους μηχανισμούς, δείχνοντας ότι η φωνή και η δράση μπορούν να επαναφέρουν τη συλλογική συνείδηση και να προκαλέσουν σκέψη και απόφαση.
