Χωρίς κοπιράιτ η Μπέτι Μπουπ, ο Πλούτο και ο «Γαλάζιος άγγελος»

Με την πρώτη ματιά μπορεί να μην έχουν τίποτα κοινό η θρυλική σέξι φιγούρα των κινουμένων σχεδίων Μπέτι Μπουπ με τη δαιμόνια ηρωίδα της Αγκαθα Κρίστι Μις Μαρπλ και με τον Πλούτο, τον σκύλο της παρέας του Μίκι Μάους, που στα πρώτα βήματα της καριέρας του ονομαζόταν Ρόβερ.

Αν όμως όλοι οι παραπάνω είχαν δελτίο ταυτότητας, ως χρονολογία γέννησής τους θα αναγραφόταν το 1930, που σημαίνει ότι από χθες τα μεσάνυχτα δεν εμπίπτουν στις διατάξεις περί προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων, αλλά αποτελούν δημόσιο κτήμα και μπορούν να χρησιμοποιηθούν, να αντιγραφούν και να διασκευαστούν ελεύθερα σύμφωνα με τη νομοθεσία των Ηνωμένων Πολιτειών.

«Νομίζω ότι αυτή είναι η αγαπημένη μου “φουρνιά” έργων μέχρι σήμερα, και αυτό λέει πολλά», λέει στην ιστοσελίδα του δημόσιου αμερικανικού ραδιοφωνικού δικτύου NPR η Τζένιφερ Τζένκινς, διευθύντρια του Kέντρου για τη Μελέτη Δημοσίου Τομέα στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Ντιουκ, η οποία καταρτίζει για περισσότερο από μία δεκαετία την ετήσια λίστα των έργων που γίνονται δημόσιο κτήμα. Η τετραμελής ομάδα συνεργατών της φέτος αφιέρωσε 500 και πλέον ώρες, σε διάστημα αρκετών μηνών, ερευνώντας αρχεία για τη σύνθεση του φετινού καταλόγου, στον οποίο εκτός από την Μπέτι Μπουπ – της οποίας τα χαρακτηριστικά σκουλαρίκια σε σχήμα κρίκου ήταν αρχικά πεσμένα αφτιά σκύλου – και την πρώτη εκδοχή του Πλούτο της Ντίσνεϊ, που εμφανιζόταν με το όνομα Ρόβερ, περιλαμβάνονται λογοτεχνικά έργα όπως το «Καθώς ψυχορραγώ» του Ουίλιαμ Φόκνερ, η πλήρης εκδοχή του «Γερακιού της Μάλτας» του Ντάσιελ Χάμετ, τα τέσσερα πρώτα βιβλία της σειράς με ηρωίδα τη Νάνσι Ντρου, καθώς και το «Φόνος στο πρεσβυτέριο», το πρώτο μυθιστόρημα της Αγκαθα Κρίστι με ηρωίδα τη Μις Μαρπλ.

Οι ταινίες

Οι ταινίες καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα, από πολεμικό δράμα, μιούζικαλ και θρίλερ έως γουέστερν και κωμωδίες, που έχουν σκηνοθετήσει μεταξύ άλλων ο Αλφρεντ Χίτσκοκ, ο Χάουαρντ Χιουζ και ο Σαλβαδόρ Νταλί. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν το «Ουδέν νεώτερον από το δυτικόν μέτωπον», το «Animal Crackers» με τους Αδελφούς Μαρξ, το «Cimarron», η πρώτη ταινία  γουέστερν που κέρδισε το Οσκαρ Καλύτερης Ταινίας καθώς και δύο ταινίες με τη Μαρλέν Ντίτριχ, το «Μαρόκο» και ο «Γαλάζιος άγγελος».

Σε αρκετές, μάλιστα, από τις ταινίες του καταλόγου κάνουν τα πρώτα τους βήματα ηθοποιοί, που αργότερα αναδείχθηκαν σε αστέρες πρώτου μεγέθους. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η πρώτη κινηματογραφική εμφάνιση του Μπινγκ Κρόσμπι στo φιλμ «Ο βασιλιάς της τζαζ», η πρώτη ομιλούσα ταινία της Γκρέτα Γκάρμπο υπό τον τίτλο «Αννα Κρίστι» και «Το Μεγάλο Μονοπάτι», ταινία στην οποία ο Τζον Γουέιν κρατούσε για πρώτη φορά τον πρωταγωνιστικό ρόλο.

Ιδιαίτερη σημασία έχει, όπως σημειώνει η Τζένκινς, το γεγονός ότι όλες αυτές οι ταινίες προηγήθηκαν του Κώδικα Χέιζ – του αυστηρού αυτορυθμιστικού πλαισίου των στούντιο που, από το 1934 έως το 1968, απαγόρευε θέματα όπως, μεταξύ άλλων, η βωμολοχία, η βία, το γυμνό και τα λάγνα φιλιά.

Στις μουσικές συνθέσεις που περνούν στο δημόσιο πεδίο περιλαμβάνονται τα «Georgia on My Mind», «Dream a Little Dream of Me» και τέσσερα τραγούδια των Αιρα και Τζορτζ Γκέρσουιν: «I Got Rhythm», «I’ve Got a Crush on You», «But Not for Me» και «Embraceable You».

Εικαστικά έργα

Στα εικαστικά έργα ο κατάλογος περιλαμβάνει τη «Σύνθεση με Κόκκινο, Μπλε και Κίτρινο» του Πιετ Μοντριάν, η ακουαρέλα «Φιλία των Ζώων» του Πάουλ Κλέε και το σχέδιο του γάλλου γλύπτη Αμπέλ Λαφλέρ για το Τρόπαιο Ζιλ Ριμέ, το αυθεντικό κύπελο του Παγκοσμίου Κυπέλλου ποδοσφαίρου από το 1930 έως το 1970, το οποίο εκλάπη το 1983 από τα γραφεία της Βραζιλιάνικης Συνομοσπονδίας Ποδοσφαίρου και έκτοτε παραμένει άφαντο.

Το να γίνεται ένα έργο δημόσιο κτήμα δεν ωφελεί μόνο τους δημιουργούς, αλλά και όσους απλώς θέλουν να έχουν πρόσβαση σε αυτό. «Ξεπερνά τη δημιουργικότητα και αφορά τη διαθεσιμότητα, τη διατήρηση, τη δυνατότητα ελεύθερης χρήσης στην εκπαίδευση», εξηγεί η Τζένκινς. Για παράδειγμα, τα βιβλία συνήθως γίνονται φθηνότερα και κυκλοφορούν σε περισσότερες εκδόσεις όταν περνούν στο δημόσιο πεδίο.

Πολλά έργα της δεκαετίας του 1930 δεν επανεκδόθηκαν ποτέ επί δεκαετίες, ενώ τα ασαφή ζητήματα ιδιοκτησίας εμπόδιζαν ακόμη και τη διαδικτυακή τους διάθεση. «Εκδοτικοί οίκοι κλείνουν, άνθρωποι πεθαίνουν, τα δικαιώματα αλλάζουν χέρια», λέει. «Ποιος ξέρει ποιος κατέχει τα δικαιώματα για ορισμένα έργα σχεδόν ενός αιώνα πριν; Οταν όμως περνούν στο δημόσιο πεδίο, το άγχος εξανεμίζεται».

Ενα ακόμη όφελος είναι ότι τρίτοι φορείς μπορούν πλέον να ψηφιοποιήσουν παλιές ταινίες και ηχογραφήσεις που έχουν φθαρεί με τον χρόνο, συμβάλλοντας στη διάσωση και ευρύτερη διάδοσή τους. Κι αυτό, όπως σημειώνει η Τζένκινς, είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τους εκπαιδευτικούς, ειδικά σε μια περίοδο που οι σχολικοί προϋπολογισμοί συρρικνώνονται.